Xin chào, Ghiền Coin đây. Trong blockchain, mỗi người có một cặp chìa khoá. Chìa khoá riêng phải giữ bí mật tuyệt đối, dùng để ký vào giao dịch. Chìa khoá công khai thì ai cũng biết được, dùng để kiểm tra chữ ký đó có đúng là của bạn không. Nhờ cách này, bạn chứng minh được mình là chủ mà không bao giờ phải đưa chìa khoá riêng cho bất kỳ ai.
Nếu chỉ được nhớ một điều từ cả danh mục blockchain, mình mong bạn nhớ điều này. Vì phần lớn các vụ mất tài sản không phải do blockchain bị phá, mà do chìa khoá riêng rơi vào tay người khác.
Hình ảnh chiếc hộp thư
Hãy tưởng tượng chiếc hộp thư trước cổng nhà bạn. Ai cũng biết địa chỉ nhà bạn và ai cũng bỏ thư vào khe được. Nhưng chỉ bạn có chìa khoá mở hộp.
Trong blockchain, địa chỉ nhận tài sản giống như địa chỉ nhà, được tạo ra từ chìa khoá công khai. Bạn đưa địa chỉ cho người khác thoải mái, họ gửi tài sản đến đó.
Còn chìa khoá riêng là chìa mở hộp thư. Ai có nó thì lấy được mọi thứ bên trong, và có thể gửi đi bất cứ đâu. Không có ổ khoá thứ hai, không có người gác cổng.
Hình ảnh này chưa hoàn toàn chính xác về kỹ thuật, nhưng đủ để bạn hiểu vì sao hai loại chìa khoá phải được đối xử khác nhau.
Chữ ký số làm việc ra sao
Khi bạn muốn chuyển một khoản tài sản, phần mềm ví dùng chìa khoá riêng của bạn để tạo một chữ ký gắn với chính nội dung giao dịch đó: chuyển bao nhiêu, cho ai.
Các máy trong mạng lưới dùng chìa khoá công khai của bạn để kiểm tra. Nếu chữ ký khớp, họ biết giao dịch do người giữ chìa khoá riêng tạo ra, và nội dung không bị ai sửa giữa đường.
Điều tuyệt vời là trong suốt quá trình, chìa khoá riêng không bao giờ rời khỏi ví của bạn. Người khác chỉ thấy chữ ký, mà từ chữ ký không thể suy ra chìa khoá.
Mỗi chữ ký gắn chặt với một giao dịch cụ thể, nên không thể cắt chữ ký của giao dịch này dán sang giao dịch khác.
Toán học đứng sau
Cặp chìa khoá dựa trên những bài toán dễ tính một chiều nhưng cực khó tính ngược. Từ chìa khoá riêng tính ra chìa khoá công khai thì nhanh, còn từ chìa khoá công khai tìm lại chìa khoá riêng thì với máy tính ngày nay mất thời gian dài hơn tuổi của vũ trụ.
Chìa khoá riêng thực chất là một con số cực lớn, được chọn ngẫu nhiên. Số khả năng nhiều đến mức hai người tình cờ chọn trùng nhau là điều gần như không thể.
Chính vì thế mà việc tạo chìa khoá phải dùng nguồn ngẫu nhiên tốt. Những công cụ tạo chìa khoá kém chất lượng, hay tự nghĩ ra một chuỗi để làm chìa khoá, là con đường nhanh nhất để mất tài sản.
Bạn không cần hiểu toán, chỉ cần hiểu hệ quả: chìa khoá riêng không đoán được, không tính ngược được, nên nó chỉ bị lộ khi chính người giữ để lộ.
Cụm từ khôi phục là gì
Chìa khoá riêng là một con số dài, rất khó ghi chép. Nên các ví hiện đại thường biểu diễn nó bằng một cụm mười hai hoặc hai mươi bốn từ tiếng Anh thông dụng, gọi là cụm từ khôi phục.
Từ cụm từ này, phần mềm có thể tạo lại toàn bộ chìa khoá của bạn trên bất kỳ thiết bị nào. Mất điện thoại mà còn cụm từ, bạn khôi phục được ví. Mất cụm từ mà còn điện thoại, bạn vẫn dùng được, nhưng chỉ cần điện thoại hỏng là mất hết.
Và ngược lại, ai đọc được cụm từ của bạn thì có toàn quyền với tài sản của bạn, dù họ ở đâu trên thế giới.
Vì vậy quy tắc vàng là: không chụp ảnh, không lưu lên dịch vụ đám mây, không gõ vào bất kỳ trang web nào, không đọc cho ai nghe. Mình có hẳn một tập riêng về cách cất giữ.
Những cách kẻ gian lấy chìa khoá
Kẻ gian hiếm khi tấn công vào toán học, vì toán quá vững. Họ tấn công vào con người. Kiểu phổ biến nhất là giả làm nhân viên hỗ trợ, nói ví của bạn có vấn đề và cần cụm từ khôi phục để sửa.
Kiểu thứ hai là làm trang web hoặc ứng dụng ví giả giống hệt bản thật, bạn tải về, nhập cụm từ, và cụm từ bay thẳng về máy của kẻ gian.
Kiểu thứ ba là phần mềm độc hại trên máy tính, chờ bạn sao chép một địa chỉ ví rồi âm thầm thay bằng địa chỉ của chúng.
Cả ba kiểu đều chung một điểm yếu: bạn tự tay làm thao tác. Nên phòng vệ tốt nhất là hiểu nguyên tắc và chậm lại trước mỗi thao tác quan trọng.
Điều cần mang theo
Chìa khoá công khai và địa chỉ để chia sẻ. Chìa khoá riêng và cụm từ khôi phục để giữ kín tuyệt đối. Chữ ký số là cách mạng lưới biết bạn là chủ mà không cần thấy chìa khoá riêng.
Không có dịch vụ chính danh nào cần bạn cung cấp cụm từ khôi phục. Câu này đáng để bạn nhắc lại với người thân, nhất là người lớn tuổi.
Với danh mục blockchain, chúng ta đã có cuốn sổ chung, dấu vân tay, đồng thuận và chìa khoá. Hai tập còn lại sẽ nói về các loại blockchain và những gì blockchain không làm được.
Như mọi tập, đây là kiến thức về công nghệ và an toàn, không phải lời mời tham gia hay đầu tư.
Câu hỏi thường gặp
Chìa khoá riêng và chìa khoá công khai khác nhau thế nào?
Chìa khoá riêng giữ bí mật, dùng để ký giao dịch. Chìa khoá công khai có thể chia sẻ, dùng để người khác kiểm tra chữ ký và tạo ra địa chỉ nhận tài sản.
Đưa địa chỉ ví cho người khác có an toàn không?
Địa chỉ ví dùng để nhận tài sản nên có thể chia sẻ. Nhưng hãy nhớ giao dịch trên mạng lưới công khai là xem được, nên địa chỉ gắn với danh tính có thể làm lộ lịch sử giao dịch.
Cụm từ khôi phục là gì?
Là cách biểu diễn chìa khoá riêng bằng mười hai hoặc hai mươi bốn từ. Ai có cụm từ này đều điều khiển được toàn bộ tài sản trong ví.
Nhân viên hỗ trợ hỏi cụm từ khôi phục thì có nên đưa không?
Không bao giờ. Không dịch vụ chính danh nào cần cụm từ khôi phục của bạn. Người hỏi chắc chắn là kẻ gian.
Có thể đoán ra chìa khoá riêng từ địa chỉ ví không?
Không với công nghệ hiện nay. Việc tính ngược từ chìa khoá công khai ra chìa khoá riêng tốn thời gian vượt xa khả năng của mọi máy tính hiện có.
