Chào bạn, Ghiền Coin đây. Câu trả lời ngắn: blockchain công khai cho phép bất kỳ ai tham gia, đọc sổ và xác nhận giao dịch; blockchain riêng chỉ cho một nhóm được cấp quyền. Loại công khai minh bạch và khó bị kiểm duyệt nhưng thường chậm và tốn kém hơn; loại riêng nhanh, dễ quản lý, nhưng bạn phải tin vào bên vận hành.
Khi nghe một doanh nghiệp hay một dự án nói chúng tôi dùng blockchain, câu hỏi đầu tiên nên là: blockchain loại nào. Câu trả lời thay đổi hẳn ý nghĩa của lời giới thiệu đó.
Khu vườn mở cổng
Blockchain công khai giống một khu vườn mở cổng. Ai cũng có thể bước vào, đọc toàn bộ cuốn sổ, chạy một nút để giữ bản sao, và tham gia xác nhận giao dịch nếu chịu bỏ ra cái giá mà cơ chế đồng thuận yêu cầu.
Bitcoin và Ethereum là những ví dụ quen thuộc. Không ai cần xin phép để dùng hay để kiểm tra. Mọi giao dịch đều nằm đó cho ai muốn xem.
Sức mạnh lớn nhất của khu vườn mở là không ai có thể đơn phương đóng cổng hay xoá một dòng trong sổ. Đây là điều mà những người ủng hộ gọi là khả năng chống kiểm duyệt.
Cái giá phải trả là tốc độ và chi phí. Khi hàng nghìn máy phải đồng ý với nhau và ai cũng có thể là kẻ xấu, mọi thứ phải chậm lại để an toàn.
Khu vườn có hàng rào
Blockchain riêng, hay blockchain cấp phép, giống khu vườn có hàng rào. Chỉ những thành viên được mời mới vào, mới được giữ sổ và xác nhận giao dịch.
Ví dụ thường gặp là một nhóm ngân hàng hay một chuỗi cung ứng dùng chung một sổ cái giữa các đối tác đã quen biết. Họ không cần chống lại kẻ lạ, vì không có kẻ lạ nào được vào.
Nhờ vậy, blockchain riêng có thể nhanh hơn, rẻ hơn, và giữ được bí mật thương mại giữa các bên. Ai làm sai thì có hợp đồng và pháp luật xử lý, không cần cơ chế đồng thuận tốn kém.
Nhưng cũng chính vì thế, khả năng chống kiểm duyệt gần như không còn. Bên vận hành có thể sửa luật, khoá thành viên, thậm chí thay đổi lịch sử nếu các thành viên đồng ý.
Ở giữa còn có những dạng lai
Giữa hai thái cực có rất nhiều dạng lai. Có mạng lưới cho ai cũng đọc được nhưng chỉ một nhóm được ghi. Có mạng lưới do một nhóm tổ chức cùng điều hành theo kiểu liên minh.
Mỗi dạng là một sự đánh đổi khác nhau giữa minh bạch, tốc độ, quyền kiểm soát và sự riêng tư. Không có loại nào tốt nhất cho mọi việc.
Điều quan trọng là người dùng biết mình đang ở loại nào. Một ứng dụng nói dữ liệu được lưu trên blockchain nhưng thực ra là blockchain riêng do chính công ty đó vận hành, thì về niềm tin cũng không khác một cơ sở dữ liệu thông thường là mấy.
Đó không phải lỗi, chỉ là cần gọi đúng tên để người dùng hiểu đúng mức độ tin cậy.
Tiền mã hoá phần lớn sống trên blockchain công khai
Phần lớn các loại tiền mã hoá mà bạn nghe đến chạy trên blockchain công khai. Đó là lý do mọi giao dịch đều xem được, và cũng là lý do không có ai để khiếu nại khi gặp sự cố.
Khi nghe một dự án giới thiệu đồng tiền của họ chạy trên blockchain riêng, hãy hiểu rằng bên vận hành có quyền kiểm soát rất lớn. Họ có thể khoá, sửa, dừng hệ thống.
Nhiều mô hình lừa đảo tự dựng một hệ thống riêng rồi gọi điểm số trong đó là tiền mã hoá. Thực chất họ nắm toàn bộ cuốn sổ, và con số trong tài khoản của bạn chỉ tồn tại chừng nào họ muốn.
Câu hỏi ai giữ sổ, ai được sửa sổ là câu hỏi nhỏ nhưng lột trần được rất nhiều lời quảng cáo.
Doanh nghiệp chọn loại nào và vì sao
Doanh nghiệp thường chọn blockchain riêng khi họ cần chia sẻ dữ liệu với đối tác mà không muốn một bên nắm toàn quyền, nhưng cũng không muốn công khai cho cả thế giới.
Họ chọn blockchain công khai khi cần sự minh bạch với người ngoài, ví dụ để khách hàng tự kiểm tra một chứng nhận mà không phải tin lời doanh nghiệp.
Cũng có rất nhiều trường hợp doanh nghiệp không cần blockchain nào cả. Một hệ thống dữ liệu thông thường, có kiểm toán độc lập, có khi đáp ứng tốt hơn với chi phí thấp hơn.
Khi đánh giá một dự án dùng blockchain, hãy hỏi họ đã cân nhắc vì sao không dùng một cơ sở dữ liệu thông thường. Câu trả lời sẽ cho bạn biết họ hiểu công nghệ đến đâu.
Tóm lại
Công khai: ai cũng vào được, minh bạch, khó kiểm duyệt, chậm và tốn kém hơn. Riêng: chỉ thành viên, nhanh, giữ bí mật, nhưng phải tin bên vận hành.
Cả hai đều là công nghệ hữu ích khi dùng đúng chỗ. Vấn đề chỉ nảy sinh khi người ta dùng chữ blockchain để ngầm hứa một mức độ tin cậy mà hệ thống thực tế không có.
Tập sau là tập cuối của danh mục blockchain. Mình sẽ nói thẳng những việc blockchain không giải quyết được, để bức tranh của bạn cân bằng.
Nhắc lại như thường lệ: đây là kiến thức công nghệ, không phải lời khuyên tham gia hay đầu tư.
Câu hỏi thường gặp
Blockchain công khai có ai quản lý không?
Không có một bên quản lý trung tâm. Mạng lưới vận hành theo luật phần mềm và cơ chế đồng thuận, ai cũng có thể tham gia giữ sổ và kiểm tra.
Blockchain riêng có còn là blockchain không?
Về kỹ thuật vẫn dùng cấu trúc chuỗi khối, nhưng quyền kiểm soát thuộc về nhóm vận hành, nên mức độ tin cậy gần với hệ thống tập trung hơn.
Vì sao blockchain công khai chậm hơn?
Vì hàng nghìn máy không tin nhau phải đồng ý với mỗi khối mới, cơ chế đồng thuận cố ý làm chậm để an toàn trước kẻ gian.
Một ứng dụng nói lưu dữ liệu trên blockchain thì có đáng tin hơn không?
Còn tùy là blockchain loại nào và ai kiểm soát. Nếu là blockchain riêng do chính họ vận hành, độ tin cậy không khác nhiều so với hệ thống thông thường.
Doanh nghiệp có nhất thiết phải dùng blockchain không?
Không. Nhiều trường hợp một cơ sở dữ liệu thông thường có kiểm toán độc lập đáp ứng tốt hơn với chi phí thấp hơn.
