Chào bạn, Ghiền Coin đây. Danh tính tự chủ là ý tưởng để mỗi người tự giữ các chứng nhận về bản thân, như bằng tốt nghiệp, độ tuổi, nghề nghiệp, trong một chiếc ví số trên thiết bị của mình, và khi ai đó cần kiểm tra, chỉ chia sẻ đúng phần thông tin cần thiết. Thay vì các nền tảng và tổ chức giữ hộ toàn bộ dữ liệu của bạn, bạn là người giữ, còn bên cấp chứng nhận chỉ cần ký xác nhận để người khác kiểm tra được.
Đây là một trong những ý tưởng ít ồn ào nhưng đáng suy nghĩ nhất của Web3. Tập này giải thích nó bằng ví dụ đời thường, kèm những thách thức còn lại.
Danh tính số hiện nay nằm ở đâu
Hãy nghĩ xem danh tính của bạn trên mạng đang nằm ở đâu. Một phần ở mạng xã hội, một phần ở email, một phần ở ngân hàng, một phần ở các cơ quan nhà nước, một phần ở các trang thương mại điện tử.
Mỗi nơi giữ một mảnh, và nhiều nơi giữ nhiều hơn mức cần thiết. Để mua một món hàng, bạn để lại tên, số điện thoại, địa chỉ, có khi cả ngày sinh.
Khi một nơi bị rò rỉ dữ liệu, thông tin của bạn rơi vào tay kẻ gian, và bạn không có quyền gì để thu hồi.
Ngoài ra, nhiều dịch vụ cho đăng nhập bằng tài khoản của các nền tảng lớn. Tiện, nhưng nền tảng đó biết bạn dùng những dịch vụ nào, và nếu tài khoản bị khoá, bạn mất quyền vào tất cả.
Ý tưởng danh tính tự chủ
Danh tính tự chủ đảo ngược cách làm đó. Có ba vai trò: bên cấp chứng nhận, như trường học, cơ quan nhà nước, công ty. Người giữ chứng nhận, là bạn. Và bên kiểm tra, như nhà tuyển dụng, cửa hàng, dịch vụ.
Bên cấp ký số lên một chứng nhận về bạn, ví dụ người này tốt nghiệp đại học năm đó. Bạn giữ chứng nhận đó trong ví số. Khi bên kiểm tra cần, bạn đưa ra, và họ kiểm tra chữ ký của bên cấp mà không cần gọi điện hỏi trường.
Blockchain có thể được dùng để công bố khoá công khai của bên cấp, hoặc ghi lại việc thu hồi chứng nhận, để ai cũng kiểm tra được mà không phụ thuộc một máy chủ trung tâm. Bản thân thông tin cá nhân của bạn thường không nằm trên blockchain.
Điểm quan trọng: bạn kiểm soát việc chia sẻ, không phải nền tảng.
Chia sẻ đúng phần cần thiết
Một ứng dụng hay của danh tính tự chủ là chia sẻ có chọn lọc. Ví dụ một dịch vụ chỉ cần biết bạn trên mười tám tuổi. Hiện nay, bạn phải đưa cả căn cước, lộ tên, ngày sinh, địa chỉ, số định danh.
Với chứng nhận số phù hợp, bạn có thể chỉ chứng minh mỗi điều trên mười tám tuổi, mà không tiết lộ ngày sinh hay thông tin khác. Một số kỹ thuật mật mã cho phép làm điều này.
Tương tự, chứng minh bạn có bằng lái mà không đưa toàn bộ thông tin trên bằng, chứng minh bạn là cư dân một thành phố mà không đưa địa chỉ chính xác.
Ít thông tin bị chia sẻ hơn nghĩa là ít thông tin có thể bị rò rỉ hơn.
Thách thức về chuẩn và sự công nhận
Ý tưởng hay, nhưng để chạy được trong thực tế cần rất nhiều bên cùng tham gia. Trường học phải cấp chứng nhận số, nhà tuyển dụng phải chấp nhận kiểm tra theo cách mới, phải có chuẩn chung để ví nào cũng đọc được chứng nhận nào.
Các tổ chức tiêu chuẩn quốc tế đã xây dựng một số chuẩn cho chứng nhận có thể xác minh và định danh phi tập trung. Nhưng việc áp dụng rộng rãi còn chậm.
Một chứng nhận số chỉ có giá trị khi bên kiểm tra tin bên cấp. Danh tính tự chủ không loại bỏ lòng tin, nó chỉ thay đổi cách lòng tin được kiểm chứng.
Nhiều quốc gia, kể cả Việt Nam, đang phát triển hệ thống định danh điện tử do nhà nước quản lý. Mối quan hệ giữa những hệ thống đó với ý tưởng danh tính tự chủ còn là câu hỏi mở.
Thách thức về mất khoá
Danh tính tự chủ gặp đúng vấn đề của ví tự lưu ký: nếu bạn mất thiết bị và mất chìa khoá, bạn có thể mất quyền với danh tính số của mình.
Với tài sản, mất chìa khoá là mất tài sản. Với danh tính, mất chìa khoá có thể nghĩa là phải xin cấp lại mọi chứng nhận, một quá trình phiền phức.
Các thiết kế khác nhau đang thử nhiều cách khôi phục: nhờ người tin cậy xác nhận, sao lưu mã hoá, kết hợp với định danh của nhà nước. Mỗi cách đều có đánh đổi giữa an toàn và tiện lợi.
Đây là ví dụ cho thấy tự chủ luôn đi kèm trách nhiệm, và không phải ai cũng muốn hay sẵn sàng gánh trách nhiệm đó.
Cảnh giác với lời mời liên quan danh tính
Như mọi thứ trong Web3, danh tính số cũng bị lợi dụng. Bạn có thể gặp những lời mời kiểu xác minh danh tính để nhận mã thông báo, quét khuôn mặt để nhận thưởng.
Thông tin sinh trắc học như khuôn mặt, mống mắt là thứ bạn không thể đổi như mật khẩu. Một khi bị lộ thì lộ mãi mãi. Hãy suy nghĩ rất kỹ trước khi cung cấp cho bất kỳ dự án nào.
Và như tập về chống rửa tiền đã nói, không bao giờ cho người khác mượn danh tính, dù dưới hình thức nào.
Quyền riêng tư là lý do của danh tính tự chủ. Đừng để chính khái niệm đó bị dùng để lấy mất quyền riêng tư của bạn.
Gói lại
Danh tính tự chủ là tự giữ chứng nhận về bản thân trong ví số, chỉ chia sẻ phần cần thiết. Bên cấp ký, bạn giữ, bên kiểm tra xác minh chữ ký.
Lợi ích lớn là quyền riêng tư và ít phụ thuộc nền tảng. Thách thức là chuẩn chung, sự công nhận, và việc mất khoá.
Cẩn trọng với lời mời cung cấp sinh trắc học hay danh tính để đổi lấy phần thưởng.
Tập sau, mình nói về tổ chức tự quản trên blockchain, hay DAO.
Câu hỏi thường gặp
Danh tính tự chủ là gì?
Là cách để mỗi người tự giữ các chứng nhận số về bản thân và chủ động chia sẻ khi cần, thay vì để nền tảng giữ hộ.
Thông tin cá nhân có nằm trên blockchain không?
Thường không. Blockchain có thể dùng để công bố khoá của bên cấp hay ghi việc thu hồi, còn thông tin cá nhân nằm trong ví của bạn.
Chia sẻ có chọn lọc là gì?
Là chỉ chứng minh đúng điều cần thiết, ví dụ trên 18 tuổi, mà không tiết lộ ngày sinh hay thông tin khác.
Mất thiết bị thì danh tính số có mất không?
Có thể, tuỳ thiết kế. Các hệ thống đang thử nhiều cách khôi phục, mỗi cách có đánh đổi.
Có nên quét khuôn mặt để nhận thưởng mã thông báo không?
Cần hết sức thận trọng. Sinh trắc học không đổi được như mật khẩu, lộ một lần là lộ mãi.
