Ghiền Coin xin chào. Câu hỏi hôm nay là câu mà gần như ai mới nghe về tiền mã hoá cũng thắc mắc: một dòng ghi trên máy tính thì lấy đâu ra giá trị? Câu trả lời ngắn: tiền mã hoá được coi là có giá trị khi đủ nhiều người cùng tin vào cuốn sổ chung khó bị sửa, vào việc số lượng của nó bị giới hạn, và có người thật sự muốn dùng nó.
Nhưng mình sẽ không dừng ở câu trả lời dễ nghe đó. Vì cùng một cơ chế làm nên giá trị cũng là cơ chế có thể làm giá trị biến mất trong vài ngày. Hiểu cả hai mặt mới là hiểu đủ. Và như mọi tập khác, đây là kiến thức, không phải lời khuyên mua bán.
Giá trị chưa bao giờ nằm trong vật
Ngày xưa, ở nhiều nơi trên thế giới, người ta từng dùng vỏ sò, hạt muối hay những viên đá lớn làm vật trao đổi. Bản thân vỏ sò không ăn được, không mặc được, nhưng nó có giá vì cả cộng đồng cùng chấp nhận nó.
Tờ tiền giấy hôm nay cũng vậy. Giá trị của nó không nằm ở tờ giấy, mà ở việc nhà nước phát hành, pháp luật bảo đảm, và mọi người cùng chấp nhận dùng để mua bán, trả nợ, nộp thuế.
Vì vậy, câu hỏi một dòng số có giá trị không thật ra không mới. Câu hỏi đúng hơn là: ai đứng sau bảo đảm cho dòng số đó, và vì sao người ta tin vào sự bảo đảm ấy.
Với tiền trong ngân hàng, người bảo đảm là hệ thống ngân hàng và nhà nước. Với tiền mã hoá, không có ai đứng ra bảo đảm theo kiểu đó. Thứ người ta đặt niềm tin vào là bộ luật của phần mềm và cách mạng lưới vận hành.
Ba thứ người ta đặt niềm tin vào
Thứ nhất là sổ cái khó sửa. Vì cuốn sổ được hàng nghìn máy tính cùng giữ và cùng đối chiếu, muốn sửa một dòng thì phải thuyết phục hoặc qua mặt phần lớn mạng lưới, việc đó tốn kém đến mức gần như không ai làm được với các mạng lưới lớn.
Thứ hai là sự khan hiếm. Một số loại tiền mã hoá được viết sẵn giới hạn tổng số lượng, và luật này rất khó thay đổi. Người ta ví nó với kim loại quý: không ai in thêm được theo ý muốn.
Thứ ba là nhu cầu dùng. Có người dùng nó để chuyển giá trị xuyên biên giới, có người dùng cho các ứng dụng chạy trên blockchain, có người giữ vì tin vào tương lai của công nghệ. Không có ai muốn dùng thì giới hạn số lượng cũng chẳng để làm gì.
Ba thứ này phải đi cùng nhau. Một đồng tiền mã hoá mới ra, sổ cái do vài máy giữ, số lượng do người phát hành tự quyết, chẳng ai dùng ngoài nhóm quảng bá, thì giá trị của nó chủ yếu nằm trong lời nói.
Niềm tin mất thì chuyện gì xảy ra
Vì giá trị dựa trên niềm tin, nên khi niềm tin mất, giá trị có thể sụp rất nhanh. Ngành này đã chứng kiến những đồng tiền từng được nhắc đến khắp nơi, chỉ sau vài ngày gần như không còn giá trị.
Lý do có thể là một lỗi kỹ thuật bị lộ, một nền tảng lớn sụp đổ, một tin đồn pháp lý, hay đơn giản là đám đông chuyển sự chú ý sang chỗ khác. Không có ngân hàng trung ương nào đứng ra giữ giá.
Đó là lý do người ta nói tiền mã hoá có độ biến động rất cao. Biến động cao không chỉ có nghĩa là lên nhanh, mà còn có nghĩa là xuống nhanh, và xuống đến mức người tham gia có thể mất gần hết số tiền đã bỏ vào.
Nếu ai đó nói với bạn rằng một đồng tiền mã hoá chắc chắn sẽ tăng giá, hãy nhớ lại câu này: không ai bảo đảm được niềm tin của đám đông, kể cả người nói câu đó.
Cẩn thận với những câu giải thích giá trị nghe quá hay
Trong các nhóm quảng bá, bạn sẽ nghe những câu như đây là vàng của thời đại số, đây là tương lai của tài chính, ai không có là lỡ chuyến tàu. Những câu đó có thể chứa một phần ý tưởng thật, nhưng chúng được nói ra để bạn hành động vội.
Một cách tự kiểm tra là hỏi ngược lại: nếu ngày mai không ai nói về đồng tiền này nữa, nó còn được dùng vào việc gì không? Ai đang giữ phần lớn số lượng? Bộ luật của nó có ai sửa được không?
Những câu hỏi đó không cần biết kỹ thuật sâu mới hỏi được, và chúng giúp bạn tách phần công nghệ khỏi phần quảng cáo.
Nhớ thêm một điều: giá trị trong mắt thị trường và giá trị với cuộc sống của bạn là hai chuyện khác nhau. Một thứ được thị trường định giá cao vẫn có thể là một rủi ro quá lớn so với hoàn cảnh của bạn.
Gói lại trong vài câu
Tiền mã hoá được coi là có giá trị vì người ta tin vào sổ cái khó sửa, sự khan hiếm được viết sẵn trong phần mềm, và nhu cầu sử dụng của một cộng đồng.
Không có nhà nước hay ngân hàng nào bảo đảm giá trị đó, nên nó có thể biến động rất mạnh và mất đi nhanh chóng khi niềm tin lung lay.
Hiểu điều này giúp bạn bình tĩnh trước những lời quảng cáo hứa hẹn, và nhìn tiền mã hoá đúng như nó là: một công nghệ thú vị đi kèm rủi ro rất cao.
Ở tập sau, mình sẽ gỡ một mớ khái niệm hay bị nhầm với nhau: tiền mã hoá, tài sản số, tiền điện tử và tiền ảo.
Câu hỏi thường gặp
Tiền mã hoá có được nhà nước bảo đảm giá trị không?
Không. Không có nhà nước hay ngân hàng trung ương nào bảo đảm giá trị của tiền mã hoá. Giá trị của nó dựa trên niềm tin của người dùng và có thể biến động rất mạnh.
Số lượng giới hạn có làm tiền mã hoá chắc chắn tăng giá không?
Không. Khan hiếm chỉ là một yếu tố. Nếu không có ai muốn dùng hay giữ, giới hạn số lượng không tạo ra giá trị nào cả.
Vì sao có đồng tiền mã hoá mất gần hết giá trị trong vài ngày?
Vì giá trị dựa trên niềm tin. Khi lộ lỗi kỹ thuật, nền tảng sụp đổ hay đám đông rời đi, giá trị có thể giảm rất nhanh mà không có ai đứng ra giữ giá.
Nghe người ta gọi tiền mã hoá là vàng số thì nên hiểu thế nào?
Đó là cách so sánh dựa trên tính khan hiếm, có một phần đúng về ý tưởng. Nhưng tiền mã hoá biến động mạnh hơn và rủi ro khác hẳn vàng, nên đừng coi lời so sánh là lời bảo đảm.
Làm sao tự kiểm tra một đồng tiền mã hoá có giá trị thật hay chỉ là quảng cáo?
Hãy hỏi: ai giữ sổ cái, ai nắm phần lớn số lượng, có ai sửa được luật không, và ngoài lời quảng bá thì nó được dùng vào việc gì. Đây là câu hỏi để hiểu, không phải tiêu chí để đầu tư.
