Chào bạn, Ghiền Coin đây. Bitcoin không xuất hiện từ hư không. Trước nó, suốt khoảng hai mươi năm, đã có rất nhiều nỗ lực tạo ra tiền số: tiền điện tử ẩn danh do các nhà mật mã học thiết kế, các loại tiền số đảm bảo bằng vàng do công ty phát hành, những đề xuất trên giấy như b-money hay bit gold. Hầu hết đều thất bại, hoặc vì phụ thuộc vào một công ty trung tâm có thể bị đóng cửa, hoặc vì chưa giải được bài toán làm sao để một đồng tiền số không bị tiêu hai lần mà không cần ai đứng giữa.
Danh mục lịch sử mở đầu bằng chuyện trước Bitcoin, vì hiểu những thất bại đó mới thấy vì sao thiết kế của Bitcoin lại như vậy.
Bài toán tiêu hai lần
Mọi thứ trên máy tính đều sao chép được. Bạn gửi một tấm ảnh cho bạn bè, bạn vẫn còn tấm ảnh đó. Nếu tiền số chỉ là một tệp dữ liệu, thì cái gì ngăn bạn gửi cùng một đồng tiền cho hai người.
Đó là bài toán tiêu hai lần, thách thức trung tâm của mọi loại tiền số. Cách giải đơn giản nhất là có một bên trung gian giữ sổ sách, kiểm tra mỗi giao dịch. Ngân hàng và các ví điện tử ngày nay làm đúng như vậy.
Nhưng có trung gian nghĩa là phải tin trung gian. Trung gian có thể sập, bị tấn công, bị yêu cầu đóng băng tài khoản, hoặc đơn giản là thu phí cao.
Suốt nhiều năm, những người mơ về tiền số tìm cách giải bài toán tiêu hai lần mà không cần trung gian. Đó là câu chuyện của tập này.
Tiền điện tử ẩn danh của các nhà mật mã
Từ đầu những năm 1980, nhà mật mã học David Chaum đã đề xuất các phương pháp cho phép thanh toán điện tử mà ngân hàng không biết bạn tiêu tiền vào đâu, dùng một kỹ thuật gọi là chữ ký mù.
Ý tưởng này sau đó được thương mại hoá qua một công ty, và một số ngân hàng đã thử nghiệm. Về kỹ thuật, nó rất tiên tiến. Nhưng mô hình vẫn cần ngân hàng phát hành và công ty vận hành.
Công ty đó không đạt được đủ người dùng và đã phá sản vào cuối thập niên 1990. Khi công ty mất, hệ thống cũng mất.
Bài học đầu tiên: dù công nghệ hay đến đâu, nếu phụ thuộc vào một công ty, số phận của tiền gắn với số phận công ty.
Tiền số đảm bảo bằng vàng
Cuối những năm 1990 và đầu những năm 2000, xuất hiện một số dịch vụ tiền số được cho là đảm bảo bằng vàng cất trong kho. Người dùng chuyển cho nhau những đơn vị vàng số trên mạng.
Một số dịch vụ có lượng người dùng khá lớn. Nhưng chúng gặp nhiều vấn đề: bị lợi dụng cho lừa đảo và rửa tiền, gặp rắc rối pháp lý vì hoạt động như dịch vụ chuyển tiền không phép, và người dùng phải tin rằng kho vàng thật sự tồn tại.
Nhiều dịch vụ trong số này bị cơ quan chức năng đóng cửa. Người dùng mất quyền truy cập tài sản.
Bài học thứ hai: một hệ thống tập trung có thể bị tắt bởi một quyết định, và lòng tin vào tài sản đảm bảo luôn là điểm yếu.
Hashcash: bằng chứng công việc ra đời
Năm 1997, nhà mật mã Adam Back đề xuất hashcash, một cơ chế chống thư rác. Ý tưởng là bắt người gửi email phải làm một chút công việc tính toán trước khi gửi. Với một email, công việc đó không đáng kể. Với kẻ gửi hàng triệu thư rác, nó trở nên rất tốn kém.
Hashcash không phải là tiền. Nhưng nó đưa ra một khái niệm quan trọng: bằng chứng công việc, tức chứng minh rằng mình đã bỏ ra công sức tính toán, và người khác kiểm tra rất dễ.
Mười năm sau, khái niệm này trở thành trái tim của Bitcoin. Sách trắng Bitcoin có trích dẫn hashcash.
Đây là ví dụ cho thấy một ý tưởng sinh ra để giải một bài toán nhỏ có thể trở thành mảnh ghép cho một bài toán lớn hơn nhiều.
b-money và bit gold: những bản phác thảo
Cuối những năm 1990, kỹ sư Wei Dai đề xuất b-money, mô tả một hệ thống tiền số trong đó những người tham gia cùng giữ sổ cái và tiền được tạo ra qua công việc tính toán. Đây là một trong những bản phác thảo gần với Bitcoin nhất, và cũng được trích trong sách trắng Bitcoin.
Cùng thời gian, nhà khoa học máy tính Nick Szabo mô tả bit gold, nơi người tham gia giải các câu đố tính toán, và lời giải được ghép nối thành chuỗi, tạo ra một thứ khan hiếm giống vàng.
Cả hai đều dừng ở mức đề xuất, chưa giải trọn vẹn bài toán làm sao để những người không tin nhau đồng thuận về một lịch sử giao dịch duy nhất.
Những bản phác thảo này cho thấy ý tưởng tiền số phi tập trung đã được nuôi dưỡng trong cộng đồng mật mã học suốt nhiều năm.
Cộng đồng cypherpunk
Nhiều người kể trên thuộc về, hoặc gần gũi với, một cộng đồng gọi là cypherpunk, những người tin rằng mật mã học có thể bảo vệ quyền riêng tư và tự do cá nhân trong thời đại số.
Họ trao đổi qua những danh sách thư điện tử, tranh luận, chia sẻ bản thảo. Sách trắng Bitcoin cũng được công bố qua một danh sách thư về mật mã học.
Hiểu nguồn gốc này giúp giải thích vì sao Bitcoin coi trọng sự phi tập trung và khả năng chống kiểm duyệt như vậy. Đó là những giá trị đã được nuôi dưỡng từ trước.
Cũng cần nói rằng không phải ai dùng Bitcoin ngày nay cũng chia sẻ những giá trị đó. Lịch sử là nguồn gốc, không phải là định nghĩa của hiện tại.
Gói lại
Bài toán tiêu hai lần là thách thức trung tâm của tiền số. Giải bằng trung gian thì phải tin trung gian.
Tiền điện tử ẩn danh và tiền số đảm bảo vàng thất bại vì phụ thuộc công ty trung tâm. Hashcash mang đến bằng chứng công việc, b-money và bit gold phác thảo tiền số phi tập trung.
Bitcoin ghép các mảnh ghép đó lại, kèm một lời giải cho việc đồng thuận lịch sử giao dịch mà không cần trung gian.
Tập sau, một câu chuyện vui và nổi tiếng: hai chiếc pizza.
Câu hỏi thường gặp
Bài toán tiêu hai lần là gì?
Là việc ngăn một đồng tiền số bị gửi cho hai người cùng lúc, vì dữ liệu số có thể sao chép.
Trước Bitcoin có tiền số nào không?
Có, như tiền điện tử ẩn danh dùng chữ ký mù, các dịch vụ tiền số đảm bảo vàng, và các đề xuất như b-money, bit gold.
Hashcash liên quan gì đến Bitcoin?
Hashcash đưa ra khái niệm bằng chứng công việc, sau này trở thành trái tim của cơ chế đào Bitcoin.
Vì sao các tiền số trước Bitcoin thất bại?
Nhiều cái phụ thuộc một công ty trung tâm có thể phá sản hay bị đóng cửa, số khác chưa giải trọn bài toán đồng thuận.
Cypherpunk là ai?
Là cộng đồng những người tin rằng mật mã học có thể bảo vệ quyền riêng tư và tự do cá nhân, nơi nhiều ý tưởng tiền số được nuôi dưỡng.
