Chào bạn, Ghiền Coin đây. Ví tiền mã hoá không chứa đồng tiền nào cả. Tài sản của bạn nằm trên blockchain, ghi trong cuốn sổ cái chung. Thứ ví thật sự giữ là chìa khoá bí mật, một con số rất lớn dùng để ký giao dịch, chứng minh rằng bạn có quyền chuyển phần tài sản gắn với địa chỉ đó. Ai giữ chìa khoá, người đó điều khiển được tài sản.
Danh mục ví và bảo mật này quan trọng nhất trong cả chương trình, vì phần lớn mất mát của người mới không đến từ biến động thị trường mà từ việc giữ chìa khoá sai cách. Tập đầu tiên, mình làm rõ ví giữ cái gì.
Chiếc ví không có tiền bên trong
Nghe chữ ví, ai cũng nghĩ đến chiếc ví da đựng tiền. Hình ảnh đó dễ hiểu nhưng sai về bản chất. Nếu bạn xoá ứng dụng ví trên điện thoại, tài sản không biến mất. Nó vẫn nằm trên blockchain như cũ.
Điều bạn mất khi xoá ứng dụng là cách để chứng minh quyền với tài sản đó, trừ khi bạn còn giữ bản sao lưu của chìa khoá. Có bản sao lưu, bạn cài ví mới, khôi phục lại, mọi thứ hiện ra như chưa có gì xảy ra.
Vì vậy, một hình ảnh chính xác hơn là chùm chìa khoá. Tiền nằm trong một két sắt công cộng khổng lồ mà ai cũng nhìn thấy, mỗi ngăn có một ổ khoá. Ví là chiếc móc khoá giữ chìa của những ngăn thuộc về bạn.
Hiểu được điều này, bạn sẽ hiểu vì sao người ta nói giữ ví thực chất là giữ chìa khoá.
Khoá bí mật, khoá công khai và địa chỉ
Mỗi ví bắt đầu từ một khoá bí mật, một con số ngẫu nhiên lớn đến mức gần như không thể đoán trúng. Từ khoá bí mật, bằng toán học, người ta tính ra khoá công khai. Từ khoá công khai, rút gọn thêm một bước, ra địa chỉ.
Chiều tính này chỉ đi một chiều. Từ khoá bí mật ra địa chỉ thì dễ, từ địa chỉ ngược về khoá bí mật thì không thể làm được trong thực tế.
Địa chỉ giống số tài khoản, bạn đưa cho người khác để nhận tài sản. Khoá công khai dùng để mọi người kiểm tra chữ ký của bạn. Khoá bí mật là thứ duy nhất phải giữ kín tuyệt đối.
Một hình ảnh dễ nhớ: địa chỉ là hòm thư nhà bạn, ai cũng có thể bỏ thư vào. Khoá bí mật là chìa mở hòm thư, chỉ bạn có.
Ký giao dịch nghĩa là gì
Khi bạn muốn chuyển tài sản, ví tạo một thông điệp nói rằng chuyển chừng này từ địa chỉ của tôi đến địa chỉ kia. Ví dùng khoá bí mật để ký lên thông điệp đó, tạo ra chữ ký số.
Mạng lưới nhận giao dịch, dùng khoá công khai kiểm tra chữ ký. Chữ ký đúng thì chấp nhận, sai thì từ chối. Khoá bí mật không bao giờ phải gửi đi đâu cả.
Điều này dẫn đến một quy tắc vàng: không có dịch vụ chính danh nào cần bạn gửi khoá bí mật hay cụm từ khôi phục cho họ. Ai đòi những thứ đó, dù xưng là hỗ trợ kỹ thuật hay nhân viên sàn, đều là kẻ gian.
Chữ ký số là cách để chứng minh mà không cần tiết lộ. Đó là điều kỳ diệu của mật mã học khoá công khai, mình đã nói kỹ ở danh mục blockchain.
Ai giữ khoá, người đó giữ tài sản
Có hai cách giữ chìa khoá. Cách thứ nhất là tự giữ, gọi là tự lưu ký: chìa khoá nằm trong ví trên thiết bị của bạn, chỉ bạn có. Cách thứ hai là để một bên khác giữ hộ, gọi là lưu ký: bạn có tài khoản ở một dịch vụ, dịch vụ giữ chìa khoá.
Tự giữ thì không ai đóng băng hay tiêu xài tài sản của bạn được, nhưng mất chìa khoá là mất hết, không ai lấy lại giúp. Để người khác giữ thì có thể lấy lại mật khẩu, nhưng bạn phụ thuộc vào sự trung thực và an toàn của bên đó.
Trong cộng đồng có câu nói quen thuộc, đại ý không giữ khoá thì không thật sự giữ tài sản. Câu này có lý do lịch sử: nhiều dịch vụ lưu ký từng sụp đổ khiến người dùng mất tài sản. Mình sẽ kể ở danh mục lịch sử.
Nhưng tự giữ cũng không phải dành cho tất cả mọi người. Nếu bạn chưa sẵn sàng chịu trách nhiệm cất giữ chìa khoá cẩn thận, tự giữ có thể còn rủi ro hơn.
Những hiểu lầm hay gặp
Hiểu lầm thứ nhất: mất điện thoại là mất tài sản. Không đúng, nếu bạn còn bản sao lưu cụm từ khôi phục. Ngược lại, còn điện thoại mà lộ cụm từ khôi phục thì vẫn mất.
Hiểu lầm thứ hai: ví nào cũng giống nhau. Có ví tự lưu ký, có ví thật ra là tài khoản lưu ký. Có ví mã nguồn mở, có ví đóng. Có ví được cộng đồng kiểm chứng lâu năm, có ví giả mạo trên kho ứng dụng.
Hiểu lầm thứ ba: địa chỉ ví là bí mật. Không cần giữ kín địa chỉ để an toàn, nhưng nên biết rằng mọi giao dịch của địa chỉ đều công khai. Ai biết địa chỉ của bạn có thể xem lịch sử của nó.
Hiểu lầm thứ tư: có thể gọi ai đó để khôi phục ví tự lưu ký. Không có ai cả. Đó là bản chất của tự lưu ký.
Gói lại
Ví không chứa tiền, ví giữ chìa khoá bí mật. Tài sản nằm trên blockchain.
Khoá bí mật sinh ra khoá công khai và địa chỉ theo một chiều. Ký giao dịch là chứng minh mà không cần tiết lộ khoá.
Không dịch vụ chính danh nào đòi khoá bí mật hay cụm từ khôi phục. Tự giữ thì tự chịu, để người khác giữ thì phụ thuộc người khác.
Tập sau, mình nói kỹ về cụm từ khôi phục, mười hai hay hai mươi tư chữ quan trọng nhất mà bạn từng phải cất giữ.
Câu hỏi thường gặp
Xoá ứng dụng ví có mất tài sản không?
Không, tài sản vẫn nằm trên blockchain. Bạn chỉ cần còn cụm từ khôi phục để khôi phục ví trên thiết bị khác.
Có nên giữ kín địa chỉ ví không?
Địa chỉ dùng để nhận tài sản, chia sẻ không làm mất tài sản. Nhưng ai biết địa chỉ có thể xem toàn bộ lịch sử giao dịch của nó.
Nhân viên hỗ trợ xin cụm từ khôi phục có đúng không?
Không bao giờ. Không dịch vụ chính danh nào cần cụm từ khôi phục hay khoá bí mật của bạn. Người xin là kẻ gian.
Tự lưu ký là gì?
Là tự giữ chìa khoá bí mật trong ví của mình, không qua bên trung gian. Mất chìa khoá thì không ai khôi phục giúp.
Có thể đoán ra khoá bí mật từ địa chỉ không?
Trong thực tế là không. Phép tính chỉ đi một chiều từ khoá bí mật ra địa chỉ.
