Ghiền Coin xin chào. Bitcoin tiêu tốn nhiều điện vì cơ chế bằng chứng công việc buộc thợ đào thử băm liên tục, ngày đêm. Phía phê phán cho rằng đây là sự lãng phí lớn và gây hại môi trường. Phía ủng hộ lập luận rằng điện năng là cái giá để có một sổ cái an toàn, và thợ đào thường tìm đến nguồn điện rẻ, dư thừa. Mỗi bên đều có điểm đúng và những điểm cần kiểm chứng.
Tập này không chọn phe. Mình trình bày công bằng hai phía, kèm cách đọc những con số năng lượng mà bạn sẽ gặp trên báo chí, để bạn tự suy nghĩ.
Vì sao Bitcoin cần nhiều điện
Như tập trước, an toàn của Bitcoin đến từ việc viết lại lịch sử phải tốn công sức tính toán khổng lồ. Công sức đó chính là điện năng chạy máy đào.
Khi Bitcoin được nhiều người quan tâm hơn, nhiều máy đào tham gia hơn, tổng điện năng tiêu thụ tăng theo. Mạng lưới không có nút nào để giảm điện, vì giảm điện đồng nghĩa với giảm sự an toàn.
Đây là đặc điểm có chủ đích của thiết kế, không phải lỗi. Câu hỏi thật sự là cái giá này có đáng hay không, và ai trả giá.
Để trả lời, cần nghe cả hai phía.
Phía phê phán nói gì
Phía phê phán cho rằng lượng điện Bitcoin tiêu thụ là rất lớn, có những ước tính so sánh với mức tiêu thụ của cả một quốc gia vừa và nhỏ. Họ đặt câu hỏi liệu một hệ thống thanh toán có cần đốt nhiều điện đến vậy không.
Họ cũng lo ngại về nguồn điện: nếu thợ đào dùng điện từ than đá, lượng phát thải sẽ lớn. Một số địa phương từng gặp áp lực lưới điện khi các cơ sở đào lớn kéo đến.
Ngoài ra còn có rác thải điện tử: máy đào chuyên dụng lỗi thời nhanh và khó tái sử dụng cho việc khác.
Những lo ngại này đã khiến một số nơi hạn chế hoặc cấm hoạt động đào.
Phía ủng hộ nói gì
Phía ủng hộ cho rằng điện năng là cái giá cần thiết để có một sổ cái không ai kiểm duyệt được, và so với chi phí vận hành toàn bộ hệ thống tài chính truyền thống thì cần được so sánh một cách đầy đủ.
Họ chỉ ra rằng thợ đào luôn tìm nguồn điện rẻ nhất, và điện rẻ nhất thường là điện dư thừa: thuỷ điện mùa nước lớn, khí đốt bị đốt bỏ ở mỏ dầu, điện gió điện mặt trời lúc lưới không tiêu thụ hết.
Một số người còn cho rằng máy đào có thể giúp cân bằng lưới điện, vì có thể tắt bật nhanh khi lưới cần.
Những lập luận này có cơ sở, nhưng mức độ đến đâu thì phụ thuộc vào số liệu thực tế ở từng nơi, và số liệu đó không dễ kiểm chứng.
Đọc các con số năng lượng cho tỉnh táo
Bạn sẽ gặp rất nhiều con số về điện năng của Bitcoin. Phần lớn là ước tính, vì không có ai thu thập được dữ liệu chính xác của mọi máy đào trên thế giới.
Khi đọc một con số, hãy xem ai ước tính, dùng phương pháp gì, và so sánh với cái gì. Cùng một lượng điện, nếu so với một quốc gia nhỏ thì nghe rất lớn, so với tổng điện thế giới thì nghe nhỏ.
Con số tỷ lệ năng lượng tái tạo mà thợ đào sử dụng cũng rất khác nhau giữa các nguồn, có nguồn đưa ra con số cao, có nguồn thấp hơn nhiều. Bên nào cũng có thể có động cơ riêng.
Quy tắc chung vẫn như ở tập đọc tin tức: tìm nguồn gốc, hiểu phương pháp, cảnh giác với con số được chọn để gây ấn tượng.
Những blockchain đi đường khác
Một số blockchain đã chọn cơ chế bằng chứng cổ phần, không cần thợ đào đốt điện. Ethereum là ví dụ lớn đã chuyển từ bằng chứng công việc sang bằng chứng cổ phần, giảm mạnh điện năng tiêu thụ.
Phía ủng hộ bằng chứng công việc cho rằng bằng chứng cổ phần có những đánh đổi khác về an ninh và sự tập trung. Phía ủng hộ bằng chứng cổ phần cho rằng các đánh đổi đó có thể quản lý được.
Bitcoin hiện vẫn giữ bằng chứng công việc, và việc thay đổi điều này cần đồng thuận rộng rãi mà cộng đồng không có dấu hiệu muốn làm.
Đây là một ví dụ tốt cho thấy trong công nghệ, không có lựa chọn miễn phí. Mỗi cách đều phải trả bằng một thứ gì đó.
Ba câu hỏi nên tự đặt khi nghe tranh luận
Câu hỏi thứ nhất: người đang nói là ai và họ được gì nếu mình tin họ. Người làm trong ngành đào có lý do để nói tốt về điện năng của Bitcoin. Người làm trong lĩnh vực cạnh tranh có lý do để nói xấu. Biết động cơ không có nghĩa là bác bỏ ngay, nhưng giúp mình nghe kỹ hơn.
Câu hỏi thứ hai: họ đang so sánh với cái gì. Một lượng điện có thể nghe khổng lồ hoặc nhỏ bé tuỳ vật đem ra so. So Bitcoin với một quốc gia, với ngành ngân hàng, với máy sấy quần áo của cả thế giới, mỗi phép so kể một câu chuyện khác nhau, và không phép so nào là hoàn toàn công bằng.
Câu hỏi thứ ba: họ đang nói về điện năng hay về phát thải. Hai thứ này khác nhau. Một máy đào chạy bằng thuỷ điện dư thừa tốn nhiều điện nhưng phát thải thấp. Một máy đào chạy bằng điện than tốn cùng lượng điện nhưng phát thải cao hơn nhiều. Tranh luận hay bị lẫn hai khái niệm này.
Đặt được ba câu hỏi đó, bạn sẽ thấy phần lớn bài viết về chủ đề này đều có một góc nhìn riêng, và việc của mình là ghép các góc nhìn lại thay vì chọn một cái để tin trọn vẹn.
Kỹ năng này dùng được cho mọi tranh luận công nghệ khác, không riêng gì Bitcoin.
Gói lại
Bitcoin tốn điện vì an toàn của nó dựa vào công sức tính toán. Phía phê phán lo về lãng phí, phát thải, áp lực lưới điện. Phía ủng hộ nói về cái giá của sự an toàn và việc dùng điện dư thừa.
Số liệu năng lượng phần lớn là ước tính, cần đọc kỹ nguồn và phương pháp.
Không có câu trả lời đơn giản. Hiểu cả hai phía giúp bạn tham gia tranh luận một cách tử tế, không bị cuốn theo khẩu hiệu.
Danh mục chuyện Bitcoin đến đây là trọn. Danh mục sau, mình gặp người anh em lớn thứ hai: Ethereum và hợp đồng thông minh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Bitcoin tốn nhiều điện?
Vì cơ chế bằng chứng công việc buộc thợ đào liên tục thử băm. Điện năng này là cái giá để việc viết lại lịch sử sổ cái trở nên rất đắt.
Bitcoin có dùng điện tái tạo không?
Một phần có, vì thợ đào tìm nguồn điện rẻ và điện dư thừa thường rẻ. Tỷ lệ cụ thể khác nhau nhiều giữa các nguồn ước tính.
Có blockchain nào ít tốn điện hơn không?
Có. Các blockchain dùng bằng chứng cổ phần tiêu thụ ít điện hơn nhiều, ví dụ Ethereum sau khi chuyển cơ chế.
Các con số về điện năng của Bitcoin có chính xác không?
Phần lớn là ước tính. Hãy xem ai ước tính, dùng phương pháp gì và so sánh với cái gì trước khi tin.
Bitcoin có thể chuyển sang bằng chứng cổ phần không?
Về lý thuyết cần đồng thuận rất rộng của cộng đồng, và hiện không có dấu hiệu cộng đồng Bitcoin muốn thay đổi điều này.
