Chào bạn, Ghiền Coin đây. Bitcoin có giới hạn khoảng hai mươi mốt triệu đồng vì một luật được viết sẵn trong phần mềm: phần thưởng cho người tạo mỗi khối mới giảm đi một nửa sau mỗi hai trăm mười nghìn khối. Cộng tất cả các phần thưởng đó lại, tổng số tiến dần đến hai mươi mốt triệu mà không bao giờ vượt qua. Muốn đổi giới hạn này, phải được gần như toàn bộ mạng lưới chấp nhận, điều cực kỳ khó xảy ra.
Nghe thì đơn giản, nhưng đằng sau con số này là một ý tưởng thiết kế rất có chủ đích, và cả những hiểu lầm phổ biến. Mình đi từng phần.
Bitcoin mới sinh ra từ đâu
Bitcoin không do ai in ra. Mỗi khi một khối mới được thêm vào sổ cái, người tạo khối đó được phép ghi cho mình một khoản Bitcoin mới. Đó là cách duy nhất để Bitcoin mới xuất hiện.
Khoản thưởng này vừa là cách phát hành tiền mới, vừa là động lực để người ta bỏ công sức tính toán bảo vệ mạng lưới. Hai việc được gắn chặt vào nhau.
Lúc mạng lưới mới chạy, phần thưởng mỗi khối là năm mươi Bitcoin. Từ đó, cứ sau một số khối nhất định, phần thưởng giảm một nửa.
Vì mỗi khối được tạo ra trung bình khoảng mười phút, nên mỗi chu kỳ giảm một nửa kéo dài khoảng bốn năm. Mình sẽ nói kỹ về chu kỳ này ở tập sau.
Phép cộng tạo ra con số hai mươi mốt triệu
Hãy tưởng tượng bạn đi một quãng đường, mỗi chặng bạn chỉ đi được một nửa chặng trước. Bạn sẽ tiến rất gần đến đích nhưng không bao giờ vượt qua nó. Lịch phát hành Bitcoin giống như vậy.
Chu kỳ đầu phát hành mười triệu năm trăm nghìn Bitcoin. Chu kỳ sau chỉ còn một nửa con số đó, rồi một phần tư, rồi một phần tám. Cộng hết lại, tổng số tiến sát hai mươi mốt triệu.
Vì phần thưởng được tính đến đơn vị rất nhỏ rồi làm tròn, tổng số thực tế sẽ thấp hơn hai mươi mốt triệu một chút. Đồng Bitcoin cuối cùng được dự kiến phát hành sau rất nhiều thập kỷ nữa.
Điểm quan trọng: con số này không phải lời hứa của một tổ chức, mà là kết quả tính toán từ luật phần mềm mà ai cũng kiểm tra được.
Ai giữ cho luật không bị đổi
Câu hỏi tự nhiên là: lỡ các lập trình viên sửa phần mềm để in thêm thì sao? Câu trả lời nằm ở cách mạng lưới vận hành. Mỗi nút trong mạng lưới tự kiểm tra từng khối theo luật mà nó đang chạy.
Nếu ai đó tạo một khối có phần thưởng lớn hơn luật cho phép, các nút sẽ từ chối khối đó ngay. Muốn đổi luật, phải thuyết phục được đại đa số người chạy nút tự nguyện cài phiên bản mới.
Với một luật cốt lõi như giới hạn tổng số, cộng đồng gần như không có lý do để đồng ý thay đổi, vì đó là một trong những đặc tính mà người dùng coi trọng nhất.
Vì vậy, giới hạn hai mươi mốt triệu được bảo vệ không phải bởi một người, mà bởi sự đồng thuận của hàng nghìn người chạy nút độc lập.
Khan hiếm không đồng nghĩa với chắc chắn có giá trị
Nhiều người nghe giới hạn số lượng là nghĩ ngay đến chuyện giá chỉ có tăng. Đây là hiểu lầm nguy hiểm. Khan hiếm chỉ là một mặt; giá trị trên thị trường còn phụ thuộc vào nhu cầu và niềm tin, những thứ có thể đổi rất nhanh.
Có vô số thứ khan hiếm trên đời mà chẳng ai cần. Và có những đồng tiền mã hoá cũng giới hạn số lượng nhưng đã mất gần hết giá trị.
Kênh của mình không bàn về giá. Mình chỉ muốn bạn hiểu cơ chế, để khi ai đó dùng con số hai mươi mốt triệu như một lời bảo đảm, bạn biết đó không phải là bảo đảm.
Tiền mã hoá, kể cả Bitcoin, có rủi ro rất cao và có thể mất giá trị mạnh. Đó là sự thật cần nói cùng với mọi sự thật khác.
Mất chìa khoá làm số Bitcoin lưu hành ít đi
Một chi tiết ít người để ý: Bitcoin bị mất chìa khoá thì không mất khỏi sổ cái, nhưng không ai dùng được nữa. Theo thời gian, đã có một lượng Bitcoin nằm im vĩnh viễn ở những địa chỉ mà chủ nhân đã mất quyền truy cập.
Không ai biết chính xác con số này, vì nhìn từ sổ cái thì không phân biệt được ví bị mất chìa khoá với ví mà chủ nhân chỉ đơn giản là không dùng đến.
Chi tiết này nhắc lại bài học về an toàn: trong Bitcoin, mất chìa khoá là mất vĩnh viễn, không có ai cấp lại.
Nó cũng cho thấy một điều thú vị về thiết kế: không ai có quyền thu hồi hay phát hành bù cho những đồng đã mất, kể cả khi điều đó có vẻ công bằng.
Gói lại
Giới hạn khoảng hai mươi mốt triệu đến từ luật phần thưởng giảm một nửa sau mỗi hai trăm mười nghìn khối, cộng lại tiến sát con số đó.
Luật được bảo vệ bởi việc mọi nút tự kiểm tra từng khối, và muốn đổi phải có đồng thuận rộng rãi.
Khan hiếm là một đặc tính kỹ thuật, không phải lời bảo đảm về giá trị.
Tập sau, mình kể về chu kỳ giảm một nửa, hay halving, cho người không làm kỹ thuật.
Câu hỏi thường gặp
Tổng số Bitcoin tối đa là bao nhiêu?
Khoảng hai mươi mốt triệu, thực tế thấp hơn một chút do làm tròn khi tính phần thưởng.
Bitcoin có thể in thêm không?
Không theo luật hiện hành. Khối có phần thưởng vượt luật sẽ bị các nút từ chối, và muốn đổi luật phải được đại đa số người chạy nút chấp nhận.
Bitcoin mới được tạo ra như thế nào?
Qua phần thưởng cho người tạo mỗi khối mới. Đây là cách duy nhất để Bitcoin mới xuất hiện.
Giới hạn số lượng có làm Bitcoin chắc chắn tăng giá không?
Không. Giá trị phụ thuộc cả vào nhu cầu và niềm tin, có thể giảm mạnh. Đây là kiến thức, không phải lời khuyên đầu tư.
Bitcoin bị mất chìa khoá thì đi đâu?
Vẫn nằm trên sổ cái nhưng không ai dùng được nữa, và không có ai có quyền thu hồi hay phát hành bù.
