Xin chào, đây là Ghiền Coin. Bố mẹ, ông bà chúng ta là mục tiêu ưa thích của kẻ lừa đảo, không phải vì họ kém hiểu biết, mà vì họ tin người, chưa quen với việc hình ảnh và giọng nói có thể bị làm giả, và thường ngại làm phiền con cháu. Cách dạy hiệu quả nhất không phải là một bài giảng dài, mà là vài quy tắc ngắn dễ nhớ, vài câu chuyện có thật đã được báo chí đưa tin, và một lời hứa từ phía con cháu: hỏi gì con cũng nghe, không bao giờ chê cười.
Tập cuối danh mục cảnh giác lừa đảo này là tập mình mong bạn nghe xong thì gọi điện cho bố mẹ.
Vì sao người lớn tuổi hay bị nhắm
Thế hệ trước lớn lên với niềm tin vào hình ảnh, chữ in và giọng nói. Báo đăng là thật, truyền hình chiếu là thật, giọng con cháu trong điện thoại là thật. Công nghệ làm giả đã phá vỡ những điều tưởng chắc chắn đó.
Nhiều người lớn tuổi có tiền tích luỹ, có lương hưu, có thời gian rảnh lướt mạng, và đôi khi cô đơn. Đó là những điều kẻ gian nhắm tới.
Họ cũng ngại hỏi con cháu vì sợ làm phiền, sợ bị chê là lạc hậu. Kẻ gian khai thác đúng điểm này, dặn đừng nói với con cái vì chúng không hiểu.
Hiểu những lý do này giúp con cháu tiếp cận đúng cách: không phải dạy dỗ, mà là đồng hành.
Ba quy tắc ngắn dễ nhớ
Quy tắc thứ nhất: ai đòi chuyển tiền, mã số, mật khẩu qua điện thoại hay tin nhắn thì dừng lại, gọi con trước. Không có ngoại lệ, kể cả khi người đó xưng là công an, ngân hàng, hay chính con cháu.
Quy tắc thứ hai: ai hứa cho tiền, cho lãi cao, cho quà, mà bắt mình gửi trước, thì đó là lừa. Người cho thật không bắt gửi trước.
Quy tắc thứ ba: gấp là dấu hiệu lừa. Ai giục phải làm ngay, không được nói với ai, thì càng phải chậm lại và hỏi người nhà.
Ba quy tắc này có thể viết ra một tờ giấy dán cạnh điện thoại bàn hay trong ví của bố mẹ. Ngắn gọn thì dễ nhớ lúc bối rối.
Kể chuyện thay vì giảng giải
Người lớn tuổi thường nhớ câu chuyện tốt hơn quy tắc. Hãy chọn vài câu chuyện cảnh báo đã được báo chí chính thống hay cơ quan công an đăng tải, kể lại bằng lời của mình.
Ví dụ kịch bản giả con cháu gặp tai nạn cần chuyển tiền gấp, kịch bản giả nhân viên điện lực doạ cắt điện, kịch bản người lạ làm quen rồi rủ đầu tư. Kể xong, hỏi bố mẹ: nếu là mẹ, mẹ sẽ làm gì.
Câu hỏi đó biến bài học thành cuộc trò chuyện, giúp bố mẹ tự nghĩ ra cách xử lý thay vì chỉ nghe.
Nếu có thể, cho họ xem một ví dụ video giả đã được báo chí đưa tin, để họ tự thấy giả có thể giống thật đến mức nào. Thấy tận mắt thuyết phục hơn mọi lời nói.
Đừng làm họ tự ái
Câu mở đầu quan trọng. Tránh những câu như mẹ già rồi không biết gì đâu, hay bố đừng có bấm linh tinh. Những câu đó khiến họ phòng thủ và lần sau sẽ giấu.
Thay vào đó, hãy nói như chia sẻ: dạo này con thấy nhiều người bị lừa kiểu này lắm, cả người trẻ cũng bị, con kể để cả nhà cùng biết. Đặt mình vào cùng phía với bố mẹ.
Khi bố mẹ kể đã từng suýt bị lừa hay đã bị lừa, hãy khen họ đã kể, thay vì trách. Mục tiêu là để lần sau họ tiếp tục kể.
Nhắc đi nhắc lại một lời hứa: bất cứ lúc nào có chuyện gì lạ, gọi con, con không bao giờ cười.
Thiết lập điện thoại cho an toàn hơn
Ngoài nói chuyện, con cháu có thể giúp thiết lập vài thứ trên điện thoại của bố mẹ. Bật cập nhật tự động. Chỉ để những ứng dụng cần thiết. Gỡ những ứng dụng lạ không rõ nguồn.
Lưu sẵn số điện thoại của các con, của ngân hàng chính thức, của công an phường xã, để khi cần gọi kiểm tra thì có ngay số đúng, không phải dùng số người lạ đưa.
Với ứng dụng ngân hàng, cân nhắc đặt hạn mức chuyển tiền mỗi ngày phù hợp. Một khoản lớn bất thường cần thêm bước xác nhận sẽ cho thêm thời gian để nghĩ lại.
Một số gia đình thống nhất một từ khoá bí mật, để khi có cuộc gọi khẩn cấp tự xưng là người nhà, có thể hỏi từ khoá để kiểm chứng.
Riêng chuyện tiền mã hoá
Nhiều người lớn tuổi nghe nói về tiền mã hoá qua bạn bè, qua quảng cáo, và nghĩ đó là kênh làm giàu nhanh. Kẻ gian lợi dụng sự tò mò này rất nhiều.
Hãy nói thẳng với bố mẹ: mọi lời mời đầu tư tiền mã hoá qua mạng, qua người quen mới, qua nhóm chat, đều phải hỏi con trước. Mọi lời hứa lãi cao đều đáng ngờ.
Giải thích đơn giản rằng tài sản mã hoá biến động rất mạnh, có thể mất toàn bộ, và khi bị lừa thì gần như không lấy lại được.
Kênh này không khuyến khích ai đầu tư tiền mã hoá, càng không khuyến khích người lớn tuổi dùng tiền hưu trí cho việc này.
Gói lại
Người lớn tuổi bị nhắm vì tin người, chưa quen với đồ giả, và ngại hỏi con cháu.
Ba quy tắc: ai đòi chuyển tiền, mã số thì gọi con trước; ai hứa cho mà bắt gửi trước là lừa; gấp là dấu hiệu lừa.
Kể chuyện thay vì giảng, không làm họ tự ái, giúp thiết lập điện thoại, và luôn hứa sẵn lòng nghe.
Danh mục cảnh giác lừa đảo đến đây là trọn. Danh mục sau, mình chuyển sang pháp lý và quản lý tài sản mã hoá, ở mức nguyên tắc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bố mẹ dễ bị lừa qua mạng?
Vì họ tin hình ảnh và giọng nói, chưa quen với công nghệ làm giả, và thường ngại hỏi con cháu.
Ba quy tắc dễ nhớ để chống lừa đảo là gì?
Ai đòi chuyển tiền, mã số thì gọi con trước; ai hứa cho mà bắt gửi trước là lừa; gấp là dấu hiệu lừa.
Làm sao nói với bố mẹ mà không làm họ tự ái?
Chia sẻ như cùng phía, kể chuyện thay vì giảng, khen khi họ kể chuyện suýt bị lừa thay vì trách.
Từ khoá bí mật gia đình dùng để làm gì?
Để kiểm chứng khi có cuộc gọi khẩn cấp tự xưng là người nhà, vì giọng nói có thể bị làm giả.
Có nên để bố mẹ đầu tư tiền mã hoá không?
Kênh không khuyến khích ai đầu tư. Mọi lời mời đầu tư qua mạng đều cần bố mẹ hỏi con trước.
