Xin chào, đây là Ghiền Coin. Một kiểu lừa rất phổ biến là mượn hình ảnh người nổi tiếng: doanh nhân, nghệ sĩ, chuyên gia, thậm chí lãnh đạo, để mời bạn tham gia một dự án, nhận quà tặng, hay gửi tài sản để được nhân đôi. Ngày nay kẻ gian còn dùng trí tuệ nhân tạo tạo ra video và giọng nói giả giống thật đến mức khó phân biệt. Quy tắc đơn giản: người nổi tiếng thật không bao giờ hứa nhân đôi tài sản bạn gửi cho họ, và một video trông thật không còn là bằng chứng.
Tập này giúp bạn hiểu vì sao kiểu lừa này hiệu quả, các kịch bản thường gặp, và cách tự kiểm chứng trước khi tin.
Vì sao mượn người nổi tiếng
Lòng tin là thứ khó xây nhất. Một người lạ mời bạn đầu tư, bạn sẽ nghi ngờ. Nhưng một người bạn đã thấy trên truyền hình, đọc sách của họ, nghe họ nói chuyện nhiều năm, thì lòng tin đã có sẵn.
Kẻ gian không cần xây lòng tin, chỉ cần mượn. Họ cắt ghép ảnh, dựng bài báo giả có giao diện giống báo thật, viết lời trích dẫn mà người nổi tiếng chưa từng nói.
Cách này đặc biệt hiệu quả với người lớn tuổi, những người tin tưởng báo chí và truyền hình, chưa quen với việc hình ảnh có thể bị làm giả dễ dàng.
Cũng có khi kẻ gian mượn danh tổ chức: ngân hàng, cơ quan nhà nước, công ty công nghệ lớn, để tạo cảm giác chính thống.
Video giả và giọng nói giả
Công nghệ trí tuệ nhân tạo hiện nay cho phép tạo video một người nói những điều họ chưa từng nói, với khuôn mặt, giọng nói, cử chỉ giống thật. Chỉ cần vài đoạn video công khai của người đó là đủ nguyên liệu.
Kẻ gian dùng video giả trong quảng cáo trên mạng xã hội, trong các buổi phát trực tiếp giả, hay gửi riêng qua tin nhắn. Có khi họ còn giả giọng người thân để gọi điện vay tiền gấp.
Một số dấu hiệu có thể nhận ra: khẩu hình không khớp hoàn toàn với tiếng, ánh sáng trên mặt lạ, chuyển động mắt không tự nhiên. Nhưng công nghệ tiến bộ rất nhanh, những dấu hiệu này ngày càng khó thấy.
Vì vậy, đừng dựa vào việc tự phát hiện video giả. Hãy dựa vào việc kiểm chứng nguồn.
Trò nhân đôi tài sản
Một kịch bản kinh điển: buổi phát trực tiếp mang tên một người nổi tiếng hay tổ chức lớn, thông báo chương trình tri ân, ai gửi tài sản số đến địa chỉ này sẽ được gửi lại gấp đôi. Màn hình còn hiện các giao dịch gửi lại để làm tin.
Những giao dịch gửi lại đó thường do chính kẻ gian tự gửi cho mình, hoặc là hình ảnh dựng sẵn. Người gửi thật thì không bao giờ nhận lại gì.
Logic rất đơn giản: không ai cho không bạn gấp đôi số tiền bạn gửi. Nếu họ muốn tặng, họ không cần bạn gửi trước.
Bất kỳ lời mời nào yêu cầu gửi trước để nhận lại nhiều hơn đều là lừa đảo, không có ngoại lệ.
Quảng cáo và bài báo giả
Kẻ gian mua quảng cáo trên mạng xã hội và công cụ tìm kiếm, dùng hình người nổi tiếng kèm tiêu đề gây tò mò. Bấm vào, bạn được đưa đến trang giả có giao diện giống báo điện tử lớn, kể câu chuyện người nổi tiếng đó kiếm được bao nhiêu nhờ một nền tảng bí mật.
Cuối bài là đường dẫn đăng ký. Đăng ký xong, có người gọi điện tư vấn, hướng dẫn nạp tiền vào một nền tảng do kẻ gian điều khiển.
Các nền tảng mạng xã hội có chính sách chống loại quảng cáo này và liên tục gỡ bỏ, nhưng kẻ gian tạo mới liên tục. Bạn có thể giúp bằng cách báo cáo quảng cáo giả khi gặp.
Hãy nhớ: báo chí chính thống không đăng bài kiểu một bí mật giúp làm giàu kèm đường dẫn đăng ký.
Cách kiểm chứng trước khi tin
Tìm trang chính thức của người nổi tiếng hay tổ chức đó, bằng cách tự gõ địa chỉ hoặc tìm kênh có dấu xác minh lâu năm. Xem họ có thật sự thông báo điều đó không.
Tìm tên chương trình kèm chữ lừa đảo. Rất nhiều khi đã có người cảnh báo trước.
Với cuộc gọi hay tin nhắn từ người quen xin tiền gấp, hãy gọi lại bằng số bạn đã lưu từ trước, hoặc hỏi một câu chỉ người thật mới biết. Một số gia đình thống nhất một từ khoá bí mật cho những tình huống khẩn cấp.
Nguyên tắc chung: lòng tin phải được kiểm chứng qua một kênh khác với kênh nhận thông tin. Tin nhắn đến từ đâu, kiểm chứng qua đường khác.
Nói với người thân lớn tuổi
Người lớn tuổi thường là mục tiêu chính của kiểu lừa này, vì họ tin hình ảnh và giọng nói, ít biết công nghệ làm giả đã tiến xa đến đâu.
Hãy kể cho bố mẹ, ông bà nghe về video giả. Có thể cho họ xem một ví dụ đã được báo chí chính thống đưa tin, để họ thấy giả có thể giống thật đến mức nào.
Dặn họ một quy tắc dễ nhớ: bất cứ ai, dù trông quen đến đâu, mời gửi tiền, chuyển tài sản, hay đầu tư qua mạng, thì hỏi con cháu trước.
Mình sẽ dành cả một tập cuối danh mục cho chuyện dạy bố mẹ nhận ra lừa đảo.
Gói lại
Kẻ gian mượn lòng tin có sẵn của người nổi tiếng bằng ảnh ghép, bài báo giả, và ngày càng nhiều video, giọng nói giả bằng trí tuệ nhân tạo.
Trò nhân đôi tài sản luôn là lừa đảo: không ai bắt bạn gửi trước để tặng lại nhiều hơn.
Đừng dựa vào mắt để phát hiện video giả, hãy kiểm chứng qua kênh chính thức khác với kênh nhận tin.
Tập sau, mình nói về sàn ảo và ứng dụng giả, nơi những con số đẹp trên màn hình không đại diện cho tài sản nào cả.
Câu hỏi thường gặp
Người nổi tiếng có tặng tài sản số khi mình gửi trước không?
Không bao giờ. Mọi lời mời gửi trước để nhận lại gấp đôi đều là lừa đảo.
Làm sao nhận ra video giả bằng trí tuệ nhân tạo?
Có thể có dấu hiệu như khẩu hình lệch, ánh sáng lạ, nhưng ngày càng khó thấy. Hãy kiểm chứng qua kênh chính thức thay vì dựa vào mắt.
Bài báo kể người nổi tiếng làm giàu nhờ nền tảng bí mật có thật không?
Thường là trang giả mạo giao diện báo thật để dẫn đến nền tảng lừa đảo. Báo chí chính thống không đăng bài kiểu đó.
Người thân gọi điện vay tiền gấp thì làm gì?
Gọi lại bằng số đã lưu từ trước hoặc hỏi câu chỉ người thật biết. Giọng nói có thể bị làm giả.
Gặp quảng cáo giả mạo thì nên làm gì?
Không bấm vào, báo cáo quảng cáo cho nền tảng, và cảnh báo người thân nếu thấy họ có thể gặp.
