Xin chào, đây là Ghiền Coin. Mã thông báo, tiếng Anh là token, là một đơn vị được ghi trên blockchain để đại diện cho một thứ gì đó: một quyền, một điểm thưởng, một phiếu bầu, một món đồ số. Có loại mã thông báo giống hệt nhau, đổi cho nhau được, như những tờ tiền cùng mệnh giá. Có loại độc nhất, mỗi cái khác nhau, gọi là NFT, viết tắt của mã thông báo không thể thay thế. Điều nhiều người không biết là một NFT thường không chứa tác phẩm nghệ thuật nào cả. Nó chỉ là một bản ghi quyền sở hữu, trỏ đến một hình ảnh nằm ở nơi khác.
Tập này bỏ đi cơn sốt để nhìn vào bản chất công nghệ. Không bàn giá, không gợi ý sưu tầm hay mua bán.
Mã thông báo là gì
Trên Ethereum và nhiều blockchain khác, bất kỳ ai cũng có thể viết một hợp đồng thông minh tạo ra mã thông báo. Hợp đồng ghi: ai có bao nhiêu đơn vị, và quy tắc chuyển cho nhau.
Mã thông báo khác đồng tiền gốc của blockchain. Ether là đồng tiền gốc của Ethereum, dùng để trả phí. Còn mã thông báo là thứ được tạo ra bởi hợp đồng chạy trên Ethereum.
Một mã thông báo có giá trị hay không hoàn toàn phụ thuộc vào thứ nó đại diện và việc người khác có công nhận không. Tạo ra một mã thông báo thì dễ, chỉ vài phút. Làm cho nó có ý nghĩa thì khó.
Đó là lý do có hàng triệu mã thông báo tồn tại, và phần lớn không đại diện cho thứ gì đáng kể.
Thay thế được và không thay thế được
Mã thông báo thay thế được là loại mà mỗi đơn vị giống hệt nhau. Một điểm thưởng bằng một điểm thưởng khác. Bạn không quan tâm mình giữ đơn vị nào, chỉ quan tâm số lượng.
Mã thông báo không thay thế được, NFT, là loại mà mỗi cái có mã số riêng, đặc điểm riêng. Giống như vé xem hoà nhạc có số ghế: hai vé khác nhau, không đổi cho nhau được.
Về kỹ thuật, NFT đơn giản là một hợp đồng ghi: mã số này thuộc về địa chỉ ví kia. Mỗi mã số có thể đi kèm một đường dẫn đến thông tin mô tả, như tên, hình ảnh.
Sự phân biệt này giúp hiểu vì sao NFT được dùng cho những thứ cần tính độc nhất: vật phẩm trong trò chơi, vé, chứng nhận.
NFT thực chất ghi gì
Khi bạn nghe ai đó sở hữu một NFT hình ảnh, điều thực sự nằm trên blockchain thường chỉ là: mã số này thuộc về ví kia, kèm một đường dẫn. Hình ảnh nằm ở một máy chủ hoặc một hệ thống lưu trữ khác.
Nếu máy chủ đó tắt, đường dẫn có thể không còn dẫn đến đâu. Một số dự án dùng hệ thống lưu trữ phân tán để giảm rủi ro này, nhưng không phải tất cả.
Sở hữu NFT cũng thường không đồng nghĩa với sở hữu bản quyền tác phẩm. Quyền gì đi kèm phụ thuộc vào điều khoản của từng dự án, và nhiều khi điều khoản đó không rõ ràng.
Còn hình ảnh thì ai cũng có thể sao chép. NFT không ngăn được việc sao chép, nó chỉ ghi lại ai là chủ của mã số.
Cơn sốt NFT để lại gì
Khoảng năm 2021, NFT trở thành cơn sốt. Những bộ sưu tập hình ảnh được bán với giá rất cao, người nổi tiếng tham gia, truyền thông đưa tin dày đặc.
Rồi cơn sốt qua đi. Giá trị giao dịch của phần lớn bộ sưu tập giảm mạnh, nhiều dự án biến mất. Không ít người tham gia lúc cao điểm chịu thiệt hại lớn.
Cơn sốt cũng kéo theo nhiều trò lừa: dự án kéo thảm, trang web giả mạo mời nhận NFT miễn phí để lừa ký giao dịch rút tài sản, tài khoản mạng xã hội bị chiếm để quảng bá dự án giả.
Bài học giống như cơn sốt phát hành mã thông báo: sự chú ý của đám đông không phải là giá trị, và rào cản thấp là rào cản thấp cho cả kẻ gian.
Ngoài sưu tầm, NFT dùng vào đâu
Gạt cơn sốt sang một bên, công nghệ ghi quyền sở hữu độc nhất có một số ứng dụng đáng chú ý. Vé sự kiện có thể chống làm giả và theo dõi được việc chuyển nhượng.
Chứng nhận như văn bằng, chứng chỉ khoá học có thể được ghi để dễ xác minh. Vật phẩm trong trò chơi có thể thuộc về người chơi thay vì nhà phát hành.
Một số nơi thử nghiệm ghi quyền sở hữu tài sản thật, như bất động sản hay hàng hoá, dưới dạng mã thông báo. Nhưng những ứng dụng này phụ thuộc rất nhiều vào khung pháp lý, vì quyền sở hữu tài sản thật được xác lập bởi pháp luật, không phải bởi blockchain.
Nhiều ứng dụng trong số này vẫn ở mức thử nghiệm. Cần nhìn chúng như khả năng, chưa phải hiện thực phổ biến.
Lời nhắc an toàn
Lời mời nhận NFT hay mã thông báo miễn phí, kèm yêu cầu kết nối ví và ký giao dịch, là một trong những bẫy phổ biến nhất. Bạn có thể đang ký cho phép kẻ gian rút tài sản.
Mã thông báo lạ tự nhiên xuất hiện trong ví của bạn cũng có thể là mồi nhử. Đừng tương tác với chúng, đừng vào trang web mà chúng dẫn tới.
Ở Việt Nam, việc phát hành, cung cấp dịch vụ liên quan đến tài sản mã hoá được đặt trong khung pháp lý mới. Kênh không gợi ý mua bán hay phát hành bất kỳ mã thông báo nào.
Hiểu công nghệ là để không bị nhầm giữa một bản ghi trên blockchain với một tài sản có giá trị.
Gói lại
Mã thông báo là đơn vị ghi trên blockchain đại diện cho một thứ gì đó. Tạo thì dễ, làm cho có ý nghĩa thì khó.
NFT là mã thông báo độc nhất, thực chất là bản ghi quyền sở hữu mã số kèm đường dẫn, thường không chứa tác phẩm và không đồng nghĩa với bản quyền.
Cơn sốt NFT qua đi để lại nhiều thiệt hại và trò lừa. Công nghệ có ứng dụng cho vé, chứng nhận, vật phẩm trò chơi, nhiều cái còn thử nghiệm.
Tập sau, mình nói về danh tính tự chủ: tự giữ danh tính số của mình nghĩa là gì.
Câu hỏi thường gặp
Mã thông báo khác đồng tiền gốc của blockchain thế nào?
Đồng tiền gốc như ether dùng để trả phí mạng lưới, còn mã thông báo được tạo bởi hợp đồng thông minh chạy trên mạng lưới đó.
NFT có chứa hình ảnh không?
Thường không. NFT ghi mã số thuộc về ví nào, kèm đường dẫn tới hình ảnh nằm ở nơi khác.
Sở hữu NFT có phải sở hữu bản quyền không?
Thường không. Quyền đi kèm phụ thuộc điều khoản từng dự án và nhiều khi không rõ ràng.
NFT dùng vào việc gì ngoài sưu tầm?
Có thể dùng cho vé sự kiện, chứng nhận, vật phẩm trò chơi. Nhiều ứng dụng còn ở mức thử nghiệm.
Nhận NFT miễn phí có an toàn không?
Cần cảnh giác. Lời mời nhận miễn phí kèm ký giao dịch thường là bẫy để rút tài sản trong ví.
