Chào bạn, Ghiền Coin đây. Web3 là cách người ta gọi một tầm nhìn về internet, nơi người dùng tự giữ dữ liệu, danh tính và tài sản số của mình thông qua blockchain, thay vì để tất cả nằm trong tay vài nền tảng lớn. Gỡ lớp quảng cáo ra, Web3 hiện là một tập hợp công nghệ còn non trẻ, có những ý tưởng đáng suy nghĩ, nhưng cũng đi kèm rất nhiều lời hứa phóng đại và không ít dự án lợi dụng cái tên để gọi vốn.
Danh mục Web3 mở đầu bằng việc phân biệt ba thời kỳ của internet, để bạn hiểu Web3 muốn thay đổi điều gì, và nó đã làm được đến đâu.
Web1: đọc
Thời kỳ đầu của internet, khoảng những năm 1990, chủ yếu là các trang web tĩnh. Người làm trang đăng thông tin, người dùng đọc. Muốn có trang riêng, bạn phải biết lập trình hoặc thuê người làm.
Internet lúc đó khá phi tập trung theo nghĩa kỹ thuật: ai cũng có thể dựng máy chủ, dùng các giao thức mở như email. Nhưng người tạo nội dung rất ít, người dùng chủ yếu tiêu thụ.
Nhiều người gọi thời kỳ này là Web1, hay web chỉ đọc.
Cái tên này là đặt lại sau này, khi người ta cần kể một câu chuyện ba hồi.
Web2: đọc và viết
Từ giữa những năm 2000, mạng xã hội, nền tảng chia sẻ video, blog cho phép ai cũng tạo nội dung dễ dàng. Bạn đăng ảnh, viết bài, quay video, chỉ cần vài cú chạm.
Đổi lại, nội dung và dữ liệu của bạn nằm trên máy chủ của các nền tảng. Họ quyết định luật chơi: nội dung nào được hiển thị, tài khoản nào bị khoá, dữ liệu được dùng để quảng cáo thế nào.
Mô hình kinh doanh chủ yếu là quảng cáo, dựa trên việc hiểu người dùng qua dữ liệu. Bạn dùng miễn phí, nhưng sự chú ý và dữ liệu của bạn là thứ được bán.
Đây là Web2, internet mà chúng ta đang dùng hằng ngày, với rất nhiều tiện ích, và cũng nhiều lo ngại về quyền riêng tư, quyền lực của nền tảng.
Web3: đọc, viết và sở hữu
Những người ủng hộ Web3 muốn thêm một chữ: sở hữu. Ý tưởng là dùng blockchain để người dùng giữ quyền với dữ liệu, danh tính, tài sản số, không phụ thuộc nền tảng.
Ví dụ, thay vì đăng nhập bằng tài khoản của một nền tảng lớn, bạn đăng nhập bằng ví của mình. Thay vì nội dung nằm trên máy chủ của một công ty, quyền sở hữu được ghi trên blockchain. Thay vì công ty quyết định luật, cộng đồng bỏ phiếu.
Những ý tưởng này phản ứng lại những vấn đề có thật của Web2. Vì vậy chúng thu hút nhiều người, kể cả những người không quan tâm đến tài sản mã hoá.
Các tập sau trong danh mục này sẽ đi vào từng mảnh: mã thông báo, danh tính tự chủ, tổ chức tự quản, ví như tài khoản đăng nhập.
Thực tế đến đâu
Gỡ lớp quảng cáo ra, thực tế khiêm tốn hơn nhiều. Phần lớn ứng dụng Web3 hiện nay xoay quanh tài chính và mã thông báo, chưa phải mạng xã hội hay ứng dụng đời thường.
Trải nghiệm người dùng còn khó: phải hiểu ví, cụm từ khôi phục, phí giao dịch. Một thao tác sai có thể mất tài sản. Với đa số người, đó là rào cản lớn.
Nhiều thứ gắn nhãn Web3 thực ra vẫn chạy trên máy chủ tập trung ở những phần quan trọng, như mình đã nói ở tập về ứng dụng phi tập trung.
Và một số dự án lớn trong làn sóng Web3 đã thất bại hoặc hoá ra là lừa đảo, làm tổn hại niềm tin vào cả khái niệm.
Vì sao chữ Web3 hay bị dùng để quảng bá
Web3 nghe mới, nghe như tương lai, nghe như cơ hội. Điều đó khiến nó trở thành một nhãn dán hấp dẫn cho các dự án gọi vốn.
Bạn có thể gặp những lời mời kiểu dự án Web3 tiên phong, cơ hội sở hữu sớm, nền tảng Web3 trả thưởng cho người dùng. Rất nhiều lời mời như vậy đi kèm yêu cầu mua mã thông báo, nạp tiền, rủ người tham gia.
Nhớ lại các dấu hiệu đã học ở danh mục cảnh giác: hứa lợi nhuận, thúc giục, thưởng giới thiệu. Thêm chữ Web3 không làm chúng bớt nguy hiểm.
Một câu hỏi tốt: nếu bỏ chữ Web3 và chữ blockchain đi, sản phẩm này còn giá trị gì cho người dùng không.
Một cách nhìn cân bằng
Web3 nêu ra những câu hỏi đáng giá về quyền lực của nền tảng, quyền riêng tư, quyền sở hữu dữ liệu. Những câu hỏi đó tồn tại dù Web3 có thành công hay không.
Có những cách giải quyết các câu hỏi đó không cần blockchain: luật bảo vệ dữ liệu cá nhân, giao thức mở, khả năng chuyển dữ liệu giữa các nền tảng. Blockchain là một công cụ, không phải câu trả lời duy nhất.
Với người tìm hiểu, cách tiếp cận tốt là tò mò với ý tưởng, hoài nghi với lời quảng cáo, và cẩn trọng tuyệt đối với tài sản.
Danh mục này sẽ giữ tinh thần đó: giải thích công nghệ, không quảng bá dự án.
Gói lại
Web1 là đọc, Web2 là đọc và viết với dữ liệu nằm trong tay nền tảng, Web3 muốn thêm quyền sở hữu qua blockchain.
Thực tế Web3 còn non trẻ, xoay quanh tài chính, trải nghiệm khó, nhiều phần vẫn tập trung, và có những thất bại lớn.
Chữ Web3 hay được dùng để quảng bá. Hỏi: bỏ chữ Web3 đi, sản phẩm còn giá trị gì.
Tập sau, mình nói về mã thông báo và NFT: chúng là gì khi bỏ đi cơn sốt.
Câu hỏi thường gặp
Web3 là gì?
Là tầm nhìn về internet nơi người dùng tự giữ dữ liệu, danh tính và tài sản số qua blockchain thay vì phụ thuộc các nền tảng lớn.
Web2 khác Web3 ở đâu?
Web2 cho phép mọi người tạo nội dung nhưng dữ liệu nằm trong tay nền tảng. Web3 muốn chuyển quyền sở hữu về người dùng.
Web3 đã phổ biến chưa?
Còn non trẻ. Phần lớn ứng dụng xoay quanh tài chính, trải nghiệm còn khó và nhiều phần vẫn tập trung.
Dự án tự gọi là Web3 có đáng tin hơn không?
Không. Chữ Web3 hay được dùng để quảng bá. Hãy xem các dấu hiệu lừa đảo quen thuộc như hứa lợi nhuận, thúc giục.
Có cách nào bảo vệ dữ liệu mà không cần blockchain không?
Có, như luật bảo vệ dữ liệu cá nhân, giao thức mở, khả năng chuyển dữ liệu giữa nền tảng.
