Chào bạn, Ghiền Coin đây. Phí gas là khoản tiền người dùng trả cho mạng Ethereum mỗi khi gửi một giao dịch hay chạy một đoạn hợp đồng thông minh. Mức phí phụ thuộc vào hai thứ: việc bạn nhờ mạng lưới làm nặng hay nhẹ, và lúc đó có bao nhiêu người cùng chen chân. Giống như gọi xe lúc tan tầm, cùng quãng đường nhưng giá có thể cao hơn hẳn lúc trưa.
Tập này giúp bạn hiểu phí gas để khỏi bất ngờ, và quan trọng hơn, để nhận ra những trò lừa lấy cớ phí gas. Mình không hướng dẫn giao dịch, chỉ giải thích cơ chế.
Vì sao phải trả phí
Ethereum là một chiếc máy tính dùng chung, chạy trên hàng nghìn máy tính khắp thế giới. Mỗi giao dịch bạn gửi lên, mọi nút trong mạng phải xử lý và lưu lại. Nếu miễn phí, ai đó có thể gửi hàng triệu giao dịch rác hoặc chạy vòng lặp vô tận để làm tê liệt mạng lưới.
Phí là cách để mỗi việc dùng tài nguyên chung đều có giá. Muốn nhờ mạng làm việc nhiều thì trả nhiều. Đây cũng là cách để người xác thực có động lực đưa giao dịch của bạn vào khối.
Bitcoin cũng có phí giao dịch, nhưng vì Bitcoin chủ yếu chuyển tiền, phí phụ thuộc vào kích thước dữ liệu của giao dịch. Ethereum chạy được chương trình phức tạp, nên cần một đơn vị đo công việc tính toán chi tiết hơn. Đơn vị đó gọi là gas.
Chữ gas lấy hình ảnh xăng xe. Mỗi phép tính tốn một ít xăng. Quãng đường càng dài, xe càng tốn xăng.
Gas đo công việc, giá gas đo độ đông
Có hai con số cần phân biệt. Thứ nhất là lượng gas, tức giao dịch của bạn cần bao nhiêu đơn vị công việc. Chuyển ether đơn giản tốn ít gas, chạy một hợp đồng phức tạp tốn nhiều gas hơn.
Thứ hai là giá mỗi đơn vị gas. Con số này thay đổi theo độ đông đúc của mạng. Khi nhiều người cùng gửi giao dịch, chỗ trong khối có hạn, người ta phải trả giá cao hơn để được ưu tiên.
Phí cuối cùng bằng lượng gas nhân giá gas. Vì vậy cùng một việc, hôm nay có thể tốn ít, hôm khác lại tốn gấp nhiều lần, chỉ vì mạng lưới đang đông.
Ví dụ quen thuộc là những lúc có một sự kiện thu hút đông người dùng cùng lúc. Phí tăng vọt và nhiều người bất ngờ khi thấy một giao dịch nhỏ cũng tốn phí đáng kể.
Giới hạn gas để làm gì
Khi gửi giao dịch, ví sẽ đặt một mức gas tối đa mà bạn đồng ý tiêu, gọi là giới hạn gas. Đây là cái phanh an toàn. Nếu đoạn hợp đồng chạy quá mức đó, giao dịch dừng lại và trạng thái được trả về như cũ.
Điểm cần nhớ: khi giao dịch thất bại vì hết gas, phần gas đã tiêu vẫn mất, vì mạng lưới đã làm việc. Giống đổ xăng chạy nửa đường rồi xe chết máy, xăng đã cháy thì không lấy lại được.
Ví hiện đại thường tự ước tính lượng gas cần dùng, nên người dùng hiếm khi phải chỉnh tay. Nhưng biết khái niệm này giúp bạn hiểu vì sao đôi khi giao dịch thất bại mà vẫn mất phí.
Nếu một ví hay ứng dụng yêu cầu bạn đặt giới hạn gas cao bất thường mà không giải thích, hãy dừng lại và tìm hiểu.
Một phần phí bị đốt bỏ
Sau một lần nâng cấp, Ethereum chia phí làm hai phần: một phần phí cơ bản do mạng lưới tự tính theo độ đông, phần này bị đốt bỏ, tức biến mất khỏi lưu thông; và một phần tiền boa tuỳ chọn trả cho người xác thực để được ưu tiên.
Mục đích của thay đổi này là làm phí dễ đoán hơn, và gắn việc sử dụng mạng lưới với lượng ether lưu thông. Bạn sẽ gặp người dùng chi tiết này để kể chuyện về giá. Ở đây mình chỉ nói như một cơ chế.
Với người dùng bình thường, điều đáng nhớ là ví sẽ hiển thị phí ước tính trước khi bạn xác nhận. Hãy đọc con số đó, đừng bấm xác nhận theo phản xạ.
Thói quen đọc màn hình xác nhận là một trong những thói quen bảo mật quan trọng nhất, mình sẽ nhắc lại ở danh mục ví và bảo mật.
Bẫy lừa lấy cớ phí gas
Phí gas là cái cớ quen thuộc của kẻ gian. Kịch bản phổ biến: bạn được báo trúng thưởng hay có tài sản đang chờ rút, chỉ cần chuyển trước một khoản để trả phí gas. Chuyển xong thì không có gì cả.
Phí gas thật luôn được trả trực tiếp từ ví của bạn khi bạn ký giao dịch, không bao giờ phải chuyển cho một người nào đó trước. Ai yêu cầu bạn chuyển tiền cho họ để trả phí gas thì gần như chắc chắn là lừa đảo.
Một bẫy khác là trang web giả hiện thông báo cần ký một giao dịch để nhận quà miễn phí, kèm lời giải thích chỉ tốn chút phí gas. Thực chất bạn đang ký cho phép họ rút tài sản trong ví.
Quy tắc đơn giản: không ai tặng quà mà bắt bạn ký giao dịch. Mọi lời hứa nhận gì đó miễn phí chỉ cần trả phí gas đều đáng nghi ngờ.
Gói lại
Phí gas là tiền trả cho mạng Ethereum làm việc. Lượng gas đo độ nặng của công việc, giá gas đo độ đông của mạng lưới.
Giao dịch thất bại vì hết gas vẫn mất phí. Một phần phí cơ bản bị đốt bỏ theo cơ chế của mạng.
Phí gas thật được trả từ ví khi bạn ký, không bao giờ phải chuyển trước cho ai. Đây là dấu hiệu nhận ra lừa đảo rất rõ.
Tập sau, mình kể về sự kiện Ethereum chuyển từ bằng chứng công việc sang bằng chứng cổ phần.
Câu hỏi thường gặp
Phí gas trả cho ai?
Một phần phí cơ bản bị đốt bỏ theo luật mạng lưới, phần tiền boa tuỳ chọn trả cho người xác thực đưa giao dịch vào khối.
Vì sao phí gas lúc cao lúc thấp?
Vì giá mỗi đơn vị gas phụ thuộc độ đông đúc của mạng. Nhiều người cùng gửi giao dịch thì phí tăng.
Giao dịch thất bại có mất phí không?
Có. Nếu giao dịch hết gas giữa chừng, phần công việc mạng lưới đã làm vẫn tính phí dù trạng thái được trả về như cũ.
Có ai yêu cầu chuyển tiền trước để trả phí gas thì sao?
Gần như chắc chắn là lừa đảo. Phí gas thật được trả trực tiếp từ ví khi bạn ký giao dịch.
Bitcoin có phí gas không?
Bitcoin có phí giao dịch nhưng không gọi là gas. Phí Bitcoin chủ yếu phụ thuộc kích thước dữ liệu giao dịch.
