Chào bạn, Ghiền Coin đây. Một dự án hứa lãi cố định cao, trả đều mỗi ngày hay mỗi tuần, nói rằng không có rủi ro, và thưởng thêm khi bạn rủ người khác tham gia, thì gần như chắc chắn là lừa đảo. Mô hình phổ biến nhất đằng sau những lời hứa đó gọi là Ponzi: lấy tiền của người vào sau để trả cho người vào trước, tạo cảm giác có lãi thật, cho đến khi dòng tiền mới cạn và mọi thứ sụp đổ.
Danh mục cảnh giác lừa đảo là phần mình mong được chia sẻ rộng nhất. Tập đầu tiên đi vào kiểu lừa lâu đời nhất, chỉ khoác áo mới là tiền mã hoá và blockchain.
Mô hình cũ, áo mới
Kiểu lừa lấy tiền người sau trả người trước đã tồn tại từ rất lâu, trước khi có internet. Tên gọi Ponzi lấy từ một người đã vận hành mô hình như vậy ở Mỹ đầu thế kỷ hai mươi.
Cái mới không phải là mô hình mà là lớp áo. Thay vì nói đầu tư vào tem thư hay bất động sản, giờ người ta nói đầu tư vào khai thác, vào giao dịch tự động bằng trí tuệ nhân tạo, vào nền tảng tài chính phi tập trung, vào một đồng tiền mới sắp lên sàn.
Những từ ngữ kỹ thuật làm người nghe khó kiểm chứng, và tạo cảm giác hiện đại, đáng tin. Thực chất bên trong không có hoạt động tạo ra lợi nhuận nào, hoặc có nhưng không đủ để trả số lãi đã hứa.
Một cách tự hỏi đơn giản: lãi này từ đâu ra. Nếu câu trả lời mơ hồ, chỉ là thuật ngữ, thì đó đã là tín hiệu.
Năm dấu hiệu thường gặp
Dấu hiệu thứ nhất: lãi cố định, đều đặn, cao hơn hẳn mọi kênh thông thường. Trong thế giới thật, lợi nhuận cao luôn đi kèm biến động và rủi ro. Một thứ vừa lãi cao vừa đều như đồng hồ là điều phi lý.
Dấu hiệu thứ hai: khẳng định không rủi ro, cam kết hoàn vốn, bảo đảm lợi nhuận. Không ai bảo đảm được lợi nhuận trong một lĩnh vực biến động mạnh như tài sản mã hoá.
Dấu hiệu thứ ba: thưởng khi giới thiệu người mới, có cấp bậc, hoa hồng nhiều tầng. Khi thu nhập phụ thuộc vào việc tuyển thêm người, đó là dấu hiệu dòng tiền đến từ người mới chứ không từ hoạt động thật.
Dấu hiệu thứ tư: rút tiền ngày càng khó, có điều kiện, phải nạp thêm mới rút được. Dấu hiệu thứ năm: thúc giục, chỉ còn ít suất, ưu đãi sắp kết thúc.
Vì sao người tỉnh táo vẫn bị cuốn
Mô hình này thường trả lãi thật cho người đầu tiên. Người đầu tiên nhận được tiền, kể với bạn bè, đăng ảnh lên mạng. Lời chứng thực từ người quen đáng tin hơn mọi quảng cáo.
Nhiều người vào thử với số nhỏ, rút được, rồi tin và nạp số lớn. Đó chính là cách mô hình được thiết kế: cho bạn thắng nhỏ để bạn đặt cược lớn.
Áp lực xã hội cũng đóng vai trò. Khi cả nhóm bạn đều tham gia, người đứng ngoài cảm thấy mình bỏ lỡ. Cảm giác sợ bị bỏ lại là thứ kẻ gian khai thác rất giỏi.
Người bị cuốn không phải vì kém hiểu biết. Họ bị đánh vào cảm xúc và lòng tin, những thứ ai cũng có.
Vì sao nó luôn sụp
Mô hình lấy tiền người sau trả người trước cần dòng tiền mới ngày càng lớn để duy trì. Mỗi người mới vào lại cần được trả lãi, nên số tiền cần có tăng nhanh hơn số người có thể tuyển.
Đến một lúc, dòng tiền mới chậm lại. Người điều hành bắt đầu trì hoãn rút tiền, đặt điều kiện, đổi luật. Rồi trang web biến mất, nhóm chat giải tán, người điều hành không liên lạc được.
Người vào sau cùng, thường là đông nhất, mất trắng. Nhiều người còn mất thêm vì đã kéo người thân, bạn bè vào, và gánh trách nhiệm tinh thần với họ.
Về toán học, sự sụp đổ không phải là có thể mà là chắc chắn. Câu hỏi chỉ là khi nào.
Hỏi trước khi tham gia bất cứ điều gì
Lãi đến từ hoạt động gì cụ thể, có kiểm chứng được không, hay chỉ là thuật ngữ. Ai điều hành, có danh tính pháp lý rõ ràng không, có được cơ quan có thẩm quyền cấp phép không.
Nếu không ai giới thiệu người mới nữa, mô hình có còn trả được lãi không. Nếu câu trả lời là không, đó là Ponzi.
Có ai đang thúc giục mình quyết định nhanh không. Người tốt không ép bạn vội.
Và câu cuối: nếu mất toàn bộ số tiền này, cuộc sống của mình có bị đảo lộn không. Nếu có, đừng tham gia, dù lời hứa nghe hấp dẫn thế nào.
Nếu đã lỡ tham gia
Đầu tiên, đừng nạp thêm, dù có ai nói phải nạp thêm mới rút được. Đó là cách kẻ gian vắt thêm tiền lần cuối.
Thứ hai, lưu lại mọi bằng chứng: tin nhắn, giao dịch, tên người liên hệ, đường dẫn. Báo cho cơ quan công an nơi bạn sinh sống.
Thứ ba, cảnh giác với những người tự xưng có thể giúp lấy lại tiền. Đây là đợt lừa thứ hai, mình sẽ nói ở một tập riêng.
Thứ tư, đừng tự trách mình quá mức. Chia sẻ câu chuyện, nếu được, có thể giúp người khác tránh bẫy.
Gói lại
Lãi cố định cao, không rủi ro, thưởng khi rủ người là bộ ba dấu hiệu của mô hình lấy tiền người sau trả người trước.
Mô hình trả lãi cho người đầu để tạo lòng tin, nhưng chắc chắn sụp khi dòng tiền mới cạn, người vào sau mất trắng.
Hỏi lãi từ đâu ra, ai điều hành, không tuyển người nữa thì còn trả được không. Đã lỡ tham gia thì không nạp thêm, giữ bằng chứng, báo công an.
Tập sau, kiểu lừa dùng hình ảnh người nổi tiếng để kéo lòng tin.
Câu hỏi thường gặp
Lãi cố định cao mỗi ngày có phải dấu hiệu lừa đảo không?
Rất có thể. Lợi nhuận cao trong thế giới thật luôn đi kèm biến động và rủi ro, không đều như đồng hồ.
Mô hình Ponzi là gì?
Là mô hình lấy tiền của người vào sau để trả lãi cho người vào trước, không có hoạt động thật tạo ra lợi nhuận, và chắc chắn sụp khi dòng tiền mới cạn.
Rút được tiền rồi thì dự án có thật không?
Chưa chắc. Mô hình lừa đảo thường cho rút những khoản nhỏ ban đầu để tạo lòng tin.
Bị yêu cầu nạp thêm mới rút được tiền thì sao?
Đừng nạp. Đây là dấu hiệu lừa đảo rõ ràng và là cách kẻ gian vắt thêm tiền.
Đã lỡ tham gia thì làm gì?
Ngừng nạp tiền, lưu mọi bằng chứng, báo cơ quan công an và cảnh giác với người hứa giúp lấy lại tiền.
