Chào bạn, Ghiền Coin đây. Ứng dụng phi tập trung, người trong nghề hay gọi tắt là dApp, là loại ứng dụng mà phần lõi xử lý và lưu dữ liệu nằm trên blockchain dưới dạng hợp đồng thông minh, chứ không nằm trên máy chủ của một công ty. Bề ngoài, bạn vẫn thấy một trang web hay một giao diện quen thuộc. Khác biệt nằm ở phía sau: ai giữ dữ liệu, ai được sửa luật, và khi có sự cố thì ai đứng ra chịu.
Tập này mình so sánh dApp với ứng dụng bình thường trên điện thoại của bạn, để bạn hiểu chữ phi tập trung thật ra phi tập trung đến đâu. Không giới thiệu dApp cụ thể nào, không hướng dẫn dùng để kiếm tiền.
Một ứng dụng bình thường có mấy phần
Ứng dụng nhắn tin, mạng xã hội, ứng dụng ngân hàng trên điện thoại của bạn đều có hai phần chính. Phần bạn nhìn thấy là giao diện, gồm nút bấm, màn hình, hình ảnh. Phần bạn không thấy là máy chủ phía sau, nơi xử lý yêu cầu và lưu dữ liệu.
Máy chủ thuộc về công ty làm ứng dụng. Công ty quyết định luật chơi: bạn được làm gì, dữ liệu lưu thế nào, khi nào khoá tài khoản. Nếu công ty đổi luật, bạn phải theo. Nếu công ty đóng cửa, ứng dụng biến mất.
Đổi lại, công ty có trách nhiệm. Quên mật khẩu thì có nút lấy lại. Bị trừ tiền nhầm thì có tổng đài. Có tranh chấp thì có pháp luật đứng sau.
Đây là mô hình mà hầu hết chúng ta dùng hằng ngày và thấy rất tiện. Mô hình đó có giá của nó, là lòng tin đặt vào công ty.
dApp đổi phần nào
Một dApp thay máy chủ của công ty bằng hợp đồng thông minh trên blockchain. Luật chơi được viết bằng mã, ai cũng đọc được, và mọi thay đổi trạng thái đều ghi lên sổ cái công khai.
Thay cho tài khoản và mật khẩu, bạn kết nối ví. Ví ký các giao dịch thay bạn, và chính chữ ký đó là cách dApp biết bạn là ai.
Phần giao diện thì vẫn thường là một trang web bình thường, chạy trên máy chủ bình thường. Nghĩa là trong một dApp, có phần thật sự phi tập trung và có phần vẫn tập trung như mọi trang web khác.
Hiểu điều này giúp bạn khỏi ngộ nhận. Trang web của một dApp có thể bị sập, bị chặn, bị giả mạo. Chỉ có phần hợp đồng trên blockchain là khó bị can thiệp.
Ai giữ dữ liệu, ai sửa luật
Trong ứng dụng thường, công ty giữ dữ liệu và sửa luật. Trong dApp, dữ liệu nằm trên blockchain, công khai. Về luật thì tuỳ: có hợp đồng không ai sửa được, có hợp đồng mà nhóm phát triển giữ chìa khoá nâng cấp, có hợp đồng mà việc sửa phải qua bỏ phiếu cộng đồng.
Mỗi kiểu có đánh đổi. Hợp đồng không ai sửa được thì an tâm không ai đổi luật, nhưng nếu có lỗi thì không vá được. Hợp đồng có chìa khoá nâng cấp thì vá được, nhưng người giữ chìa khoá có quyền rất lớn, kể cả quyền làm điều xấu.
Khi nghe một dApp tự giới thiệu là phi tập trung, câu nên hỏi là: ai có quyền thay đổi hợp đồng, và thay đổi qua quy trình nào. Câu trả lời thường nằm trong tài liệu kỹ thuật của dự án, và nếu không có câu trả lời rõ ràng thì đó đã là thông tin.
Chữ phi tập trung không phải tấm nhãn có hoặc không, mà là một dải mức độ.
Ai chịu trách nhiệm khi có sự cố
Đây là khác biệt mà người mới hay bỏ qua nhất. Trong dApp, nếu bạn ký nhầm một giao dịch, gửi nhầm địa chỉ, hay bị lừa ký cho phép rút tài sản, thường không có tổng đài nào để gọi, không có nút hoàn tác.
Nếu hợp đồng có lỗi và bị khai thác, tài sản có thể mất mà không ai bồi hoàn. Một số dự án có quỹ dự phòng hoặc cố gắng thương lượng, nhưng đó không phải điều được bảo đảm.
Về pháp lý, việc xác định ai chịu trách nhiệm với một dApp còn là vùng xám ở nhiều nơi. Những người phát triển có thể ở nhiều quốc gia khác nhau, ẩn danh, hoặc không còn hoạt động.
Vì vậy, tự do của dApp đi kèm trách nhiệm cá nhân rất lớn. Không ai bảo vệ bạn khỏi chính cú bấm của bạn.
Những gì dApp làm tốt và chưa tốt
dApp làm tốt ở những chỗ cần minh bạch và khó kiểm duyệt: ai cũng kiểm tra được luật, không ai tự ý khoá tài khoản, ứng dụng vẫn chạy kể cả khi nhóm phát triển rời đi.
dApp chưa tốt ở trải nghiệm người dùng. Phải hiểu về ví, phí gas, ký giao dịch. Một thao tác sai có thể mất tài sản. Tốc độ và chi phí cũng thường kém ứng dụng thường.
Ngoài ra, phần lớn những gì người ta làm trên dApp hiện nay xoay quanh tài chính và mã thông báo, lĩnh vực có rủi ro cao và nhiều trò lừa. Những lời mời kiểu kết nối ví vào ứng dụng này để nhận thưởng cần được nhìn cực kỳ thận trọng.
Kênh này nói về dApp để bạn hiểu cách chúng vận hành, không khuyến khích bạn thử với tài sản thật.
Gói lại
dApp là ứng dụng có phần lõi chạy trên blockchain, giao diện vẫn thường là trang web bình thường.
Dữ liệu công khai, luật viết bằng mã, nhưng ai được sửa luật thì tuỳ từng dự án. Phi tập trung là một dải mức độ.
Khi có sự cố, thường không có ai hoàn tác hay bồi hoàn. Tự do đi kèm trách nhiệm cá nhân.
Tập sau, mình kể về những lần hợp đồng thông minh có lỗi, và bài học từ đó.
Câu hỏi thường gặp
dApp là gì?
dApp là ứng dụng phi tập trung, có phần lõi xử lý chạy trên blockchain dưới dạng hợp đồng thông minh thay vì máy chủ của một công ty.
Giao diện dApp có phi tập trung không?
Thường là không. Giao diện hay là trang web bình thường chạy trên máy chủ bình thường, có thể bị sập hay bị giả mạo.
Dùng dApp có cần tài khoản không?
Thường bạn kết nối ví thay cho tài khoản. Chữ ký từ ví là cách ứng dụng nhận ra bạn.
Mất tài sản trên dApp có lấy lại được không?
Thường là không. Không có tổng đài hay nút hoàn tác, và trách nhiệm pháp lý còn là vùng xám ở nhiều nơi.
Làm sao biết dApp phi tập trung đến đâu?
Hỏi xem ai có quyền thay đổi hợp đồng và thay đổi qua quy trình nào. Không có câu trả lời rõ cũng là một tín hiệu.
