Xin chào, đây là Ghiền Coin. Tập từ điển thứ hai giải thích những chữ bạn sẽ gặp khi nói về một giao dịch trên blockchain: giao dịch là gì, mã giao dịch, phí, hàng chờ, xác nhận, tính cuối cùng, trình khám phá khối, đầu vào và đầu ra, số thứ tự giao dịch của tài khoản, và chuyện giao dịch bị kẹt. Hiểu những chữ này, bạn đọc được những gì đang diễn ra mà không cần là kỹ sư.
Như mọi tập, đây là kiến thức, không phải hướng dẫn giao dịch hay chuyển tài sản.
Giao dịch và mã giao dịch
Giao dịch là một thông điệp đã ký, nói rằng chuyển chừng này tài sản từ địa chỉ này sang địa chỉ kia, hoặc gọi một chức năng của hợp đồng thông minh. Hình ảnh: một lá thư có chữ ký gửi đến bưu điện của cả làng.
Mã giao dịch, tiếng Anh viết tắt là TxID hay hash giao dịch, là dấu vân tay của giao dịch đó, một chuỗi ký tự dài duy nhất. Giống mã vận đơn khi gửi hàng.
Có mã giao dịch, ai cũng tra được giao dịch đó trên blockchain công khai: đã được ghi chưa, ở khối nào, chuyển bao nhiêu.
Mẹo nhận diện lừa đảo: kẻ gian hay gửi ảnh chụp màn hình giao dịch giả để chứng minh đã chuyển tiền. Mã giao dịch thật thì tra được, ảnh chụp thì không chứng minh gì.
Phí và hàng chờ
Phí giao dịch là khoản trả cho mạng lưới để giao dịch được ghi vào khối. Trên Ethereum gọi là phí gas, như tập trước mình đã nói.
Hàng chờ, tiếng Anh là mempool, là nơi các giao dịch đã gửi nhưng chưa được ghi vào khối nằm chờ. Mỗi nút giữ một hàng chờ của riêng mình.
Khi mạng lưới đông, hàng chờ dài ra, người trả phí cao hơn thường được ưu tiên ghi trước. Giống xếp hàng ở bưu điện, ai trả phí chuyển phát nhanh thì được xử lý trước.
Phí không phải là số cố định, mà thay đổi theo độ đông đúc của mạng.
Xác nhận và tính cuối cùng
Một giao dịch được coi là có một xác nhận khi nó được ghi vào một khối. Mỗi khối mới được thêm sau đó, giao dịch có thêm một xác nhận.
Càng nhiều xác nhận, càng khó đảo ngược, vì kẻ muốn viết lại phải viết lại thêm nhiều khối. Với Bitcoin, nhiều dịch vụ chờ một số xác nhận nhất định cho các giao dịch giá trị lớn.
Tính cuối cùng, tiếng Anh là finality, là thời điểm giao dịch được coi là không thể đảo ngược. Với bằng chứng công việc, tính cuối cùng là xác suất, tăng dần theo số xác nhận. Với một số cơ chế bằng chứng cổ phần, có thời điểm cuối cùng rõ ràng hơn.
Với người dùng, điều cần nhớ là giao dịch vừa gửi chưa phải là xong, và giao dịch đã xác nhận thì không có nút hoàn tác.
Trình khám phá khối
Trình khám phá khối là trang web cho phép xem nội dung blockchain công khai: các khối, giao dịch, địa chỉ, số dư. Giống như tra cứu vận đơn trên trang của hãng vận chuyển.
Đây là công cụ tốt để tự kiểm chứng thay vì tin lời người khác. Ai đó nói đã chuyển, bạn tra mã giao dịch. Ai đó khoe số dư, bạn hiểu rằng địa chỉ có thể của bất kỳ ai.
Cẩn thận: kẻ gian cũng làm trình khám phá khối giả, hiện giao dịch không có thật. Chỉ dùng trang bạn đã kiểm chứng từ nguồn đáng tin.
Một lời nhắc về quyền riêng tư: ai biết địa chỉ của bạn đều có thể xem toàn bộ lịch sử của nó trên trình khám phá khối.
Đầu vào, đầu ra và số thứ tự
Trên Bitcoin, giao dịch gồm đầu vào và đầu ra. Đầu vào là những đồng xu chưa tiêu mà bạn dùng, đầu ra là những đồng xu mới được tạo cho người nhận và phần tiền thối về cho chính bạn. Người ta gọi mô hình này là UTXO.
Hình ảnh: bạn có một tờ năm trăm nghìn, muốn trả một trăm nghìn. Bạn đưa nguyên tờ năm trăm, nhận lại bốn trăm tiền thối. Trên Bitcoin, tiền thối thường về một địa chỉ mới của chính ví bạn.
Trên Ethereum, mô hình là tài khoản. Mỗi tài khoản có một số thứ tự giao dịch, gọi là nonce, tăng lên một sau mỗi giao dịch. Giao dịch phải được xử lý đúng thứ tự.
Hai mô hình là hai cách ghi sổ khác nhau, mỗi cách có ưu nhược riêng.
Giao dịch bị kẹt
Giao dịch bị kẹt là giao dịch nằm mãi trong hàng chờ vì phí trả thấp hơn mức mạng lưới đang yêu cầu. Nó không mất, chỉ chưa được ghi.
Một số mạng cho phép gửi lại giao dịch với phí cao hơn để thay thế, hoặc giao dịch tự rơi khỏi hàng chờ sau một thời gian.
Trên Ethereum, một giao dịch bị kẹt có thể chặn các giao dịch sau của cùng tài khoản vì số thứ tự.
Mẹo nhận diện lừa đảo: kẻ gian hay nói giao dịch của bạn bị kẹt, cần chuyển thêm phí cho họ để mở khoá. Phí thật luôn được trả từ chính ví bạn khi ký, không bao giờ chuyển cho người khác.
Gói lại
Giao dịch là thông điệp đã ký, mã giao dịch là dấu vân tay để tra cứu. Phí trả cho mạng lưới, hàng chờ là nơi giao dịch chờ được ghi.
Xác nhận tăng theo số khối, tính cuối cùng là khi giao dịch không thể đảo ngược. Trình khám phá khối giúp tự kiểm chứng.
Bitcoin dùng đầu vào, đầu ra, Ethereum dùng tài khoản và số thứ tự. Giao dịch bị kẹt không mất, và không ai chính danh đòi bạn chuyển phí để mở khoá.
Tập sau, từ điển các thuật ngữ bảo mật.
Câu hỏi thường gặp
Mã giao dịch là gì?
Là dấu vân tay duy nhất của một giao dịch, dùng để tra cứu trên blockchain công khai như mã vận đơn.
Mempool là gì?
Là hàng chờ chứa các giao dịch đã gửi nhưng chưa được ghi vào khối.
Một xác nhận nghĩa là gì?
Là giao dịch đã được ghi vào một khối. Mỗi khối mới sau đó thêm một xác nhận.
Ảnh chụp màn hình giao dịch có chứng minh đã chuyển không?
Không. Hãy tra mã giao dịch trên trình khám phá khối đáng tin.
Giao dịch bị kẹt có cần chuyển phí cho ai để mở khoá không?
Không. Người đòi chuyển phí để mở khoá là kẻ lừa đảo. Phí thật trả từ ví khi ký.
