Xin chào, đây là Ghiền Coin. Cộng đồng tiền mã hoá có cả một kho tiếng lóng riêng: FOMO, FUD, HODL, cá voi, thổi giá rồi xả, người đi quảng bá thuê, tự nghiên cứu đi, và nhiều chữ khác. Nghe thì vui, nhưng nhiều chữ mang sẵn một thông điệp ngầm: thúc giục bạn hành động, chế giễu sự thận trọng, hay biến lời phê phán thành trò cười. Hiểu tiếng lóng giúp bạn đọc được ẩn ý, và nhận ra khi ngôn ngữ đang được dùng để thao túng bạn.
Đây là tập cuối của chương trình. Mình chọn kết bằng tiếng lóng vì đó là nơi kiến thức gặp tâm lý, và tâm lý là nơi phần lớn người ta mất tiền.
FOMO: nỗi sợ bỏ lỡ
FOMO là viết tắt tiếng Anh của nỗi sợ bỏ lỡ. Nó mô tả cảm giác lo lắng khi thấy người khác đang có lãi mà mình đứng ngoài.
Trong cộng đồng, chữ này hay được dùng để thúc đẩy: đừng để FOMO, vào sớm đi. Nghe như lời cảnh báo nhưng thực ra là lời kích thích đúng nỗi sợ đó.
Kẻ lừa đảo dựa vào FOMO nhiều hơn bất kỳ cảm xúc nào khác: chỉ còn ít suất, ưu đãi sắp hết, người khác đã có lãi rồi.
Cách tự vệ: khi nhận ra mình đang sợ bỏ lỡ, đó chính là lúc nên dừng lại lâu nhất. Một quyết định tốt hiếm khi cần đưa ra trong vài phút.
FUD: biến lời phê phán thành trò cười
FUD là viết tắt tiếng Anh của sợ hãi, không chắc chắn và nghi ngờ. Ban đầu nó mô tả việc tung tin tiêu cực để gây hoang mang.
Nhưng trong cộng đồng, chữ FUD hay bị dùng để gạt đi mọi lời phê phán, kể cả phê phán có cơ sở. Ai cảnh báo rủi ro, chỉ ra dấu hiệu lừa đảo, liền bị gọi là đang FUD.
Đây là một cơ chế nguy hiểm: nó làm người trong nhóm không nghe được thông tin bất lợi, kể cả thông tin đúng.
Cách tự vệ: khi một lời cảnh báo bị gạt đi bằng một chữ, hãy tự tìm hiểu xem lời cảnh báo đó nói gì, có bằng chứng gì.
HODL và tinh thần nắm chặt
HODL bắt nguồn từ một lỗi gõ phím trên diễn đàn, chữ hold tức là giữ bị gõ sai. Về sau nó thành khẩu hiệu cho việc giữ tài sản bất kể biến động.
Chữ này có thể mang nghĩa trung lập: không bán theo cảm xúc. Nhưng nó cũng bị dùng để giữ chân người tham gia trong những dự án đang sụp, kiểu đừng bán, cứ giữ đi, rồi sẽ lên.
Trong các mô hình lừa đảo, khẩu hiệu giữ chặt giúp kẻ gian có thêm thời gian, vì người tham gia không rút ra.
Kênh này không khuyên giữ hay bán. Cách tự vệ: đừng để một khẩu hiệu thay thế suy nghĩ của chính mình.
Cá voi, thổi giá rồi xả
Cá voi là cách gọi người hay tổ chức nắm lượng tài sản rất lớn, đủ để giao dịch của họ ảnh hưởng đến thị trường. Nhiều người theo dõi ví cá voi và đoán ý đồ, việc này thường dẫn đến những suy diễn không có cơ sở.
Thổi giá rồi xả, tiếng Anh là pump and dump, là một hình thức thao túng: một nhóm mua gom một tài sản nhỏ, tung tin để kéo người khác vào đẩy giá lên, rồi bán hết cho những người đến sau.
Những nhóm kín, kênh tín hiệu hứa báo trước đồng nào sắp tăng thường là công cụ cho việc này. Người được báo sau cùng là người trả tiền cho người được báo trước.
Ở nhiều nơi, thao túng giá là hành vi vi phạm pháp luật. Cách tự vệ: tránh xa mọi nhóm, kênh hứa báo trước biến động giá.
Người quảng bá thuê và tự nghiên cứu đi
Shill là chữ chỉ người quảng bá một dự án mà không công khai rằng mình được trả tiền hay có lợi ích. Họ đóng vai người dùng bình thường, chuyên gia độc lập, nhưng thực ra là đang bán hàng.
Nhiều người có ảnh hưởng trên mạng từng nhận tiền để quảng bá dự án mà không nói rõ. Một số dự án đó sau này hoá ra là lừa đảo.
DYOR, viết tắt của tự nghiên cứu đi, là lời khuyên đúng về nguyên tắc. Nhưng nó cũng hay được người quảng bá dùng ở cuối bài để phủi trách nhiệm: tôi chỉ chia sẻ, bạn tự nghiên cứu đi.
Cách tự vệ: hỏi người đang giới thiệu có lợi ích gì từ việc bạn tham gia không. Và tự nghiên cứu thật, nghĩa là tìm cả phía phê phán, chứ không chỉ đọc tài liệu của dự án.
Ngôn ngữ nhóm và cảm giác thuộc về
Tiếng lóng không chỉ là từ ngữ. Nó tạo ra cảm giác thuộc về một nhóm. Người dùng đúng tiếng lóng là người trong cuộc, người không hiểu là người ngoài.
Cảm giác thuộc về rất dễ chịu, và rất dễ bị khai thác. Khi bạn đã coi mình là thành viên, việc nghi ngờ nhóm trở nên khó hơn, như thể nghi ngờ chính mình.
Nhiều mô hình lừa đảo xây dựng cộng đồng rất mạnh, có khẩu hiệu, có biểu tượng, có những buổi gặp mặt. Sự gắn kết đó khiến người tham gia bảo vệ dự án đến phút cuối.
Cách tự vệ: giữ một khoảng cách nhỏ với mọi nhóm, dù bạn quý họ đến đâu. Một người bạn thật sẽ không giận khi bạn hỏi câu khó.
Gói lại chương trình
FOMO kích thích nỗi sợ bỏ lỡ, FUD bị dùng để gạt lời phê phán, HODL có thể thành khẩu hiệu giữ chân. Thổi giá rồi xả là thao túng, người quảng bá thuê che giấu lợi ích, và tự nghiên cứu đi có thể là lời phủi trách nhiệm.
Sáu mươi tập của Ghiền Coin đã đi từ tiền mã hoá là gì, qua blockchain, Bitcoin, Ethereum, ví và bảo mật, cảnh giác lừa đảo, pháp lý, lịch sử, Web3, đến từ điển. Xuyên suốt, mình chỉ chia sẻ kiến thức, không bao giờ khuyên mua bán hay đầu tư.
Nếu có một điều mình mong bạn mang theo, đó là thói quen chậm lại một nhịp, hỏi thêm một câu, và tìm nghe cả phía phê phán trước khi tin.
Cảm ơn bạn đã đồng hành. Hẹn gặp lại bạn ở những tập ôn tập, và nhớ chia sẻ những điều hữu ích với người thân, nhất là bố mẹ.
Câu hỏi thường gặp
FOMO là gì?
Là nỗi sợ bỏ lỡ, cảm giác lo lắng khi thấy người khác có lãi mà mình đứng ngoài. Kẻ lừa đảo khai thác cảm xúc này nhiều nhất.
FUD là gì?
Là viết tắt của sợ hãi, không chắc chắn và nghi ngờ. Chữ này hay bị dùng để gạt đi cả những lời phê phán có cơ sở.
HODL nghĩa là gì?
Bắt nguồn từ lỗi gõ chữ hold, thành khẩu hiệu giữ tài sản bất kể biến động. Kênh không khuyên giữ hay bán.
Pump and dump là gì?
Là thổi giá rồi xả, một nhóm gom hàng, tung tin kéo người khác vào đẩy giá, rồi bán cho người đến sau. Đây là thao túng.
DYOR có phải lời khuyên tốt không?
Về nguyên tắc là tốt, nhưng hay bị người quảng bá dùng để phủi trách nhiệm. Tự nghiên cứu thật là tìm cả phía phê phán.
