Chào bạn, Ghiền Coin đây. Tập từ điển thứ năm nói về hệ sinh thái, những chữ bạn sẽ gặp khi người ta mô tả cách các blockchain và ứng dụng nối với nhau: lớp một, lớp hai, cầu nối chuỗi, tài chính phi tập trung, sàn phi tập trung, nhóm thanh khoản, oracle, khả năng mở rộng và tương tác giữa các chuỗi.
Những chữ này hay xuất hiện trong lời giới thiệu dự án, nên mình gắn mỗi chữ với một rủi ro mà người mới hay bỏ qua. Kênh không giới thiệu và không hướng dẫn sử dụng bất kỳ dịch vụ nào trong số này.
Lớp một và lớp hai
Lớp một là blockchain nền, có cơ chế đồng thuận riêng, tự giữ an ninh. Bitcoin và Ethereum là những blockchain lớp một.
Lớp hai là hệ thống xây trên một blockchain lớp một, xử lý giao dịch bên ngoài chuỗi chính rồi ghi kết quả gộp về chuỗi chính. Mục đích là nhanh hơn, rẻ hơn, mà vẫn dựa vào an ninh của lớp một ở mức độ nào đó. Mạng Lightning trên Bitcoin và các hệ thống gộp giao dịch trên Ethereum là ví dụ.
Hình ảnh: lớp một là đường quốc lộ chính, lớp hai là những làn xe gom hàng rồi chở cả xe lên quốc lộ một lần, thay vì mỗi gói hàng đi một chuyến.
Rủi ro hay bỏ qua: không phải lớp hai nào cũng thừa hưởng trọn an ninh của lớp một. Nhiều hệ thống còn có những thành phần tập trung, như một bên duy nhất sắp xếp giao dịch.
Khả năng mở rộng
Khả năng mở rộng là khả năng xử lý nhiều giao dịch hơn khi số người dùng tăng. Blockchain lớp một thường giới hạn số giao dịch mỗi giây để giữ phi tập trung và an toàn.
Người trong ngành hay nói về bộ ba khó: phi tập trung, an toàn, mở rộng. Rất khó đạt cả ba cùng lúc, thường phải hy sinh một phần của một thứ.
Một blockchain quảng cáo xử lý được cực nhiều giao dịch mỗi giây có thể đã đánh đổi phi tập trung, ví dụ chỉ có ít nút với cấu hình rất mạnh.
Rủi ro hay bỏ qua: con số giao dịch mỗi giây trong quảng cáo thường là số lý thuyết, không phải số đo thực tế, và không nói gì về sự phi tập trung.
Cầu nối chuỗi
Cầu nối là dịch vụ cho phép chuyển tài sản từ blockchain này sang blockchain khác. Thường cách làm là khoá tài sản ở chuỗi gốc, rồi phát hành một bản đại diện ở chuỗi đích.
Hình ảnh: gửi xe ở bến bên này, nhận một tấm vé, sang bờ bên kia dùng tấm vé thay cho xe. Nếu bến gửi xe bị trộm, tấm vé thành giấy vụn.
Cầu nối là một trong những nơi bị tấn công nhiều nhất trong lịch sử tiền mã hoá, vì nó giữ một lượng lớn tài sản bị khoá, và thường phức tạp về kỹ thuật.
Rủi ro hay bỏ qua: tài sản đại diện trên chuỗi đích chỉ có giá trị khi tài sản khoá ở chuỗi gốc còn nguyên. Tên gọi giống nhau không có nghĩa là cùng một thứ.
Tài chính phi tập trung và sàn phi tập trung
Tài chính phi tập trung, tiếng Anh viết tắt là DeFi, là các ứng dụng tài chính chạy bằng hợp đồng thông minh, như trao đổi tài sản, cho vay, đi vay, không qua ngân hàng hay công ty trung gian.
Sàn phi tập trung là hợp đồng thông minh cho phép trao đổi tài sản trực tiếp từ ví, không cần gửi tài sản cho một sàn tập trung giữ hộ.
Nhóm thanh khoản là nơi người dùng góp tài sản vào một hợp đồng để người khác có thể trao đổi, và giá được tính tự động theo công thức. Người góp nhận một phần phí, nhưng chịu những rủi ro riêng như biến động tỷ lệ tài sản, lỗi hợp đồng.
Rủi ro hay bỏ qua: tài chính phi tập trung thường không có bảo vệ người dùng, không có hoàn tác, và là nơi có nhiều vụ khai thác lỗi, kéo thảm. Ở Việt Nam, đây cũng là vùng mà khung pháp lý chưa bao phủ.
Oracle và tương tác giữa chuỗi
Oracle là nguồn cấp dữ liệu từ thế giới bên ngoài vào blockchain, như giá cả, kết quả sự kiện. Hợp đồng thông minh chỉ đúng khi dữ liệu oracle đúng.
Thao túng oracle là kiểu tấn công làm sai lệch dữ liệu đầu vào để hợp đồng thực thi sai, ví dụ cho vay quá mức. Đã có nhiều vụ mất tài sản lớn vì kiểu tấn công này.
Tương tác giữa chuỗi là khả năng các blockchain trao đổi dữ liệu và tài sản với nhau. Cầu nối là một cách, còn có những giao thức chuyên cho việc này.
Rủi ro hay bỏ qua: mỗi điểm nối giữa các hệ thống là một điểm có thể hỏng. Càng nhiều mảnh ghép, càng nhiều chỗ để sai.
Đồng tiền ổn định trong hệ sinh thái
Đồng tiền ổn định, như tập lịch sử đã kể, là tài sản mã hoá được thiết kế giữ giá gắn với một đồng tiền pháp định. Trong hệ sinh thái, chúng đóng vai trò như đơn vị tính và phương tiện trao đổi giữa các ứng dụng.
Vì nhiều ứng dụng tài chính phi tập trung dựa vào đồng tiền ổn định, khi một đồng mất neo, hiệu ứng lan ra rất nhiều nơi cùng lúc.
Đây là một ví dụ về tính liên kết chặt của hệ sinh thái: một mảnh hỏng có thể kéo theo nhiều mảnh khác.
Rủi ro hay bỏ qua: ổn định là mục tiêu thiết kế, không phải lời bảo đảm. Và ở Việt Nam, đồng tiền ổn định gắn với đô la không phải là đô la, cũng không phải phương tiện thanh toán hợp pháp.
Gói lại
Lớp một là blockchain nền, lớp hai xây trên để nhanh hơn rẻ hơn. Khả năng mở rộng luôn đánh đổi với phi tập trung hay an toàn.
Cầu nối chuyển tài sản giữa các chuỗi và là nơi bị tấn công nhiều nhất. Tài chính phi tập trung, sàn phi tập trung, nhóm thanh khoản chạy bằng hợp đồng, không có bảo vệ người dùng.
Oracle đưa dữ liệu vào và có thể bị thao túng. Hệ sinh thái liên kết chặt, một mảnh hỏng kéo nhiều mảnh khác.
Tập sau, tập cuối cùng của chương trình: tiếng lóng cộng đồng và vì sao nên cảnh giác.
Câu hỏi thường gặp
Lớp hai là gì?
Là hệ thống xây trên blockchain lớp một, xử lý giao dịch bên ngoài chuỗi chính rồi ghi kết quả gộp về để nhanh và rẻ hơn.
Cầu nối chuỗi có rủi ro gì?
Cầu nối giữ lượng lớn tài sản bị khoá và phức tạp, nên là mục tiêu bị tấn công nhiều nhất. Tài sản đại diện chỉ có giá trị khi tài sản khoá còn nguyên.
DeFi là gì?
Là tài chính phi tập trung, các ứng dụng tài chính chạy bằng hợp đồng thông minh không qua trung gian, thường không có bảo vệ người dùng.
Nhóm thanh khoản là gì?
Là hợp đồng nơi người dùng góp tài sản để người khác trao đổi, giá tính theo công thức tự động, người góp chịu nhiều rủi ro riêng.
Bộ ba khó của blockchain là gì?
Là việc khó đạt cùng lúc phi tập trung, an toàn và khả năng mở rộng, thường phải hy sinh một phần của một thứ.
